“Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da öğrenim görmüş anneannem!”/ “Lazuri Nʒ̆opulasti igureren nandidi çkimik noğa Oçamçires!”/ “ლაზური ნწოფულასთი იგურერენ ნანდიდი ჩქიმიქ ნოღა ოჩამჩირეს!”

“Lazuri Nʒ̆opulasti igureren nandidi çkimik noğa Oçamçires!”

(Goʒ̆otkvala:  Andğaneri musafiri çkimi ren Acari. Onder Acari ren çkineburi maxeşnoxvenepeşen arteri. Ma emu 2011 ʒ̆anaşen doni viçonop. Onder Acari k̆ala ar int̆erviu dop̆i do muşi biyografi do emindroneri Apxazetis dobaderi nandidi muşişi gonoşinepeşen molapşinit çkin. Mati Sovyetepeş Artianobaşi xilafi ek̆onomi-p̆olit̆ik̆apeşenti molapşini.  Aya ren int̆erviu çkinişi t̆ekst̆i. Ali İhsan Aksamazi. 11 X 2019)

+

Ali İhsan Aksamazi: ʒ̆oxle biyografi tkvanişen molamişinit, mu iqven! So yeçkindit, dibadit? Namu nʒ̆opulapes igurit? Mu mesleği giğunan? Sonuri ret? Aʒ̆i so skidut? Mu dulya ikipt? Namu nenape giçkinan? Ç̆it̆a- ç̆it̆a dudi tkvanişen molamişinit, mu iqven!

Onder Acari: Ma dovibadi noğa Zonguldak̆is. 1984 ʒ̆anas dovibadi. ʒ̆oxle Niğdeşi Universit̆et̆işi Radio- t̆elevizyonişi burmes doviguri, ek̆uleti Marmara Universit̆etişi Artikartisobaşi Fak̆ult̆etişi Radio- t̆elevizyoni do Sinemaşi burmes doviguri. Aya gamantana-gurapa şk̆uleti Marmara Universit̆et̆işi Sinemaşi burmes mağali lisansişi noçalişes kogevoç̆k̆i. Rejisoroba vikip. Noğa İst̆anbolis pskidur andğaneri ndğas.

Ali İhsan Aksamazi: Ma komiçkin, ar çkva p̆roje çkva kogiğunan. Amʒika aya p̆roje tkvanişenti molamişinit, mu iqven!

Onder Acari: Ho; ar çkva p̆roje çkva komiğun. Aya p̆roje çkimi hemi doxmeli ren, hemiti lamtinaluri ren. Nandidi çkimişi skidalaşen ambaroni ren aya p̆roje çkimi.  Ar rabisk̆uri filimişi p̆roje komiğun. Hemi Nandidi çkimişi coxo oskedinu, hemiti Apxazetişi emindroneri Lazepeşen molaşinu minon aya p̆roje çkimiten. Miletis Apxazetişi emindroneri Lazepeşen mutu va uçkin. Mara finansuri p̆roblemi komiğun. Edo sp̆onsori domaç̆irs aya rabisk̆uri filimi şeni.

Ali İhsan Aksamazi: Nandidi tkvanişen molamişinit, mu iqven! Nandidi tkvani k̆ala int̆erviupe qvit do k̆ameraşa eşiğit. Nandidi tkvanik beroba muşişen molagişines; eşo miçkin.  Lazuri oğarğaluten beroba muşişen molagişines Eşo va reni?! Mu coxont̆u rametli nandidi tkvanis?

Onder Acari: Ho! Rametli nandidi çkimis Naciye coxont̆u. 30 Mariaşina 2016 ʒ̆ana rt̆u, nandidi çkini domiğures. Ho, Nandidi çkimi k̆ala bğarğali. Ar fara var, dido fara bğarğali ma nandidi çkimi k̆ala. Dijit̆aluri filimepe xes komiğun. Lazuri filimepe muşi xes komiğun.

Ali İhsan Aksamazi: Giçkinan, Lazepe magurbete renan. İrote gurbetişa ulurt̆es. Oşi ʒ̆ana ekoleti, jur oşi ʒ̆ana ekoleti eşo rt̆u. Emindroneri nananoğa İst̆anboli dido mendra rt̆u.  Emuşeniti Mosk̆ovaşa, Soç̆işa, Tbilisişa, Gagraşa, Gudautaşa, Soxumişa, Oçamçireşa, Anak̆liaşa do amk̆ata noğapeşa ulurt̆es. Mara didopeteti aʒ̆ineri Apxazetişa ulurt̆es.

Onder Acari: Mtini giçkinan do mtini zop̆ont. Ocaği çkini ren Azlağuri. İpti nandidi çkimişi baba Azlağaşen komexteren Oçamçireşa. Edo dibargeren noğa Oçamçireşa; para mogapu şeni komexteren noğa Oçamçireşa.

 Ali İhsan Aksamazi: Çkin miçkinan, Lazepe dulyamxvenu renan. İpti, çkvalepeşi baği-baxçes içalişapt̆es. Qona ontxorupt̆es. Çai ʒ̆ilupt̆es. Tutumi ʒ̆ilupt̆es. Xili ʒ̆ilupt̆es. Vana ar ust̆aşi yanis içalişapt̆es. Ar k̆ele dulya igurapt̆es majura k̆eleti para mogapt̆es. Ok̆uleti eya çkina do paraten çkvadoçkva dulyape oxvenuşi gzalepe gorupt̆es do ikipt̆esti. Namtini Lazepek Soxumişi şkaguris skidut̆u. Antepeşen namtinepesti dukyani, mağaza, oteli do emusteri mulki uğut̆es do ticaretişi dulyape ikipt̆es. Namtini Lazepes çamli do ç̆it̆a k̆aravi kuğut̆es. Lazepek bere-bari k̆ala Gudauta, Soxumi, Oçamçire steri noğapes do entepeşen xolos oput̆epes skidut̆es. K̆ai skidala kuğut̆es.

Onder Acari: Dido mtini zop̆ont, amk̆ata ambarepe nandidi çkimişenti vognapt̆i. Dido t̆rajik̆uri skidala aqveren nandidi çkimis. Nandidi çkimi ren, mara baba çkimişi nana var, nana çkimişi nana ren. Mağaza, dukyani uğut̆erenan entepes. Dixa uğut̆erenan Apxazetişi noğa Oçamçires.

Ali İhsan Aksamazi: Aʒ̆i gomaşinu; rametli mç̆aru çkini Munir Yilmaz Avcişi ocağisti dixa uğut̆erenan Apxazetis. Eya dixaşi taputi uğut̆erenan entepes. Eşo miʒ̆veret̆u rametli Munir Yilmaz Avcik. Ma Gurcistanis vort̆i 2005 ʒ̆anas. Noğa Zugdidis vort̆i rametli Munir Yilmaz Avci k̆ala. Apxazet̆işi t̆erit̆orya ižiret̆u noğa Zugdidişen. Emindrosti molamişineret̆u entepeşi ekoni dixa do tapu rametli Munir Yilmaz Avcik.

Onder Acari: Çkinti tapu komiğunan ekoni dixaşi. Nandidi çkimisti p̆anda xavesoba kuğut̆u ekoni dixaşa do emindroneri skidalaşa. Dido xavesoba kuğut̆u Apxazetişi noğa Oçamçireşa oxtimuşa. Dido xavesoba kuğut̆u ekoni beroba muşişi manebrape ožiruşa. Dido xavesoba kuğut̆u ekoni beroba muşişi manebrape mok̆itxuşa. Emindroneri manebrape muşi saği rt̆ui, ğureli rt̆ui, va uçkit̆u nandidi çkimis. Edo p̆anda meraği kuğut̆u beroba muşişi manebrapeşa. Mara imkyani va aqveren emus. Sarpişi Sinorişi Nek̆na goinʒ̆k̆u. Sovyeturi Rusya dilixvu, mara nandidi çkimiti dixçinu do mencelişen melu. Mara p̆anda molaşinapt̆u emindroneri manebrapeşen. P̆anda molaşinapt̆u emindroneri noğa Oçamçireşen. P̆anda molaşinapt̆u skidala mutepeşişen emindroneri noğa Oçamçires.      

Ali İhsan Aksamazi: Ho! Aʒ̆iti nandidi tkvanişi skidalaşen bğarğalat. Muşi skidalaşen molamişinit; mundes do so dibaderen, mundes do so yeçkinderen nandidi tkvani?

Onder Acari: Nandidi çkimi dibaderen, yeçkinderen noğa Oçamçires. Viton çxoro oşi do eçi do xut (1925) ʒ̆anas yeçkinderen, dibaderen nandidi çkimi. Nana-baba muşi ek t̆eren, ek içalişept̆eren. Nandidi çkimişi baba komexteren noğa Oçamçireşa. Eçi do xut (25) ʒ̆ana ek skiderenan. Dido k̆ai xali uğut̆erenan; dukyanepe, otelepe, mağazepe uğut̆erenan entepes. Dido zengini t̆erenan. Entepes uğut̆erenan dido k̆ai skidala. Oxori mutepeşi ʒ̆oxle dido didi ist̆asyoni rt̆eren. Mendra yeepeşi; Batumişi, Soxumişi ot̆obusepeşi şkaguriti ek t̆eren.  K̆arta şeyişen mboli- mboli uğut̆erenan. Aya xali rt̆eren Leninişi oras. Ek̆ule iktidarişa St̆alini yexteren. St̆alinişi iktidariten k̆itluği yeçkinderen do kovali miletis vesik̆aten meçeren ekoni Hukumetik; dolokunu va t̆eren, oçk̆omale va t̆eren, mutu va t̆eren.

Ali İhsan Aksamazi: Nandidi tkvanik nʒ̆opulas igurereni? Armʒikati nandidi tkvanişi gurapa-gamantanaşen molamişinit, mu iqven!

Onder Acari: Rusuli nʒ̆opulas igureren nandidi çkimik; ar-jur ʒ̆anaş morgvalis igureren Rusuli nʒ̆opulas. Rusuli nena k̆aixeşa kuçkit̆u nandidi çkimik. Namtini orapes, Rusuli do Gurculi nenape ğarğalapt̆u ekonuri Rusi do Gurci t̆urist̆epe k̆ala noğa Xopas. Nananena muşi steri, eşo mskvaşa ğarğalapt̆u emuk. Lazuri nʒ̆opulasti igureren nandidi çkimik noğa Oçamçires. İskender ʒ̆itaşişen ambari kuğut̆u. İskender ʒ̆itaşişenti molaşinapt̆u nandidi çkimik. İskender ʒ̆itaşik ketabepe ç̆areren Lazepe şeni. Ketabişen şiirepeti miʒ̆umert̆es nandidi çkimik: “So rt̆i, So rt̆i Xalidi?/ Çxomis vort̆i, nandidi./ Gaç̆opui, Xalidi?/ Va maç̆opu, Nandidi…” Aşo ezberişen miʒ̆umert̆es nandidi çkimik. Lazuri nʒ̆opulaşi mamgurapale Lazi t̆eren. Xusein Ak̆alani t̆eren mamgurapale mutepeşi Lazuri nʒ̆opulas. Lazuri nʒ̆opula t̆eren Leninişi oras. Lenini ğureren. Lenini şk̆ule, St̆alinik yexteren iktidarişi t̆axtişa. Uk̆ule Lazuri nʒ̆opula geink̆ilineren do Gurculi nʒ̆opula guinʒ̆k̆eren. Gurculi nʒ̆opulasti igureren nandidi çkimik. Gurculi nenati kuçkitu.

 Ali İhsan Aksamazi: Ambarepeşi k̆ronoloji armʒika p̆roblemoni ren, mara ambarepe xilafi va ren. K̆ronoloji vardo ambari ren beciti! Mati eşo komiçkin. Nandidi tkvanişi berobaşenti molamişinit. Nandidi tkvanişi emindroneri manebrapeşenti molamişinit, mu iqven!

Onder Acari: Nandidi çkimis uqonunt̆eren çkvadoçkva miletepeşen manebrape. Em manebrepe muşişen p̆anda qoropaten molaşinapt̆u nandidi çkimik. Gurci, Urumi, Apxazi, Margali, Rusi, Ermeni manebrape uqonunt̆eren nandidi çkimis. Xrist̆iyani- Muslimani k̆arta ocağişen manebrape uqonunt̆eren nandidi çkimis. Muslimani Ermenepe kort̆erenan; Muslimani Abazape kort̆erenan manebrape muşişi doloxe. K̆arta miletişen manebra aqveren nandidi çkimis. Xrist̆iyani- Muslimani k̆arta miletişen ocağepeşi oxorepe kort̆eren nandidi çkimişi oxorişi yanis. Muslimani Ermenepeti, Muslimani Abazapeti,  Muslimani Urumepeti kort̆erenan nandidi çkimişi mahalles.  Emuşeniti namtinepe ç̆it̆a-ç̆it̆a rt̆u nati, (7-8) şkit-ovro nena kuçkit̆u nandidi çkimis. Udodginu Vikt̆orya coxoni ar manebra muşişen molaşinapt̆u nandidi çkimik. Vikt̆orya t̆eren xolosoni manebra muşi; Rusi t̆eren. Artikartis dido qoropt̆erenan. Nandidi çkimik p̆anda Vikt̆orya do mutepeşi manobrobaşen ğarğalapt̆u. P̆anda yanyanis t̆erenan. Vikt̆oryaşi nana- baba muşi dulyaşa iduşi, nandidi çkimi p̆anda Vikt̆oryaşi yanis t̆eren.  Vikt̆oryaşi nana-babak oʒ̆inale ikipt̆eren. P̆anda Vikt̆orya gorupt̆u nandidi çkimik. P̆anda Vikt̆orya şinapt̆u nandidi çkimik. Dido-k̆ult̆uroni ar mahalles dibaderen do irderen nandidi çkimi; Muslimanepeşen, Xrist̆iyanişen, Cameşen, K̆iliseşen ambari kuğut̆u. Dido modernuli skidala skideren nanadidi çkimik noğa Oçamçires. Ç̆eşididoç̆eşidi qurženi uğut̆erenan. Binexi uğut̆erenan. Ç̆eşididoç̆eşidi luği uğut̆erenan. P̆anda teneketen yopşa topuri dvaqverenan. Luğiş reçeli ikipt̆erenan. Qomuriş reçeli ikipt̆erenan. Kotumeş k̆aurma ikipt̆erenan. Mʒxuliş p̆ek̆mezi ikipt̆erenan. K̆arta ç̆eşidi xili uğut̆erenan. Dido raxat̆i t̆erenan. K̆ai xali uğut̆erenan k̆itluğişi oras Apxazetis. Mskva oxori uğut̆erenan noğa Oçamçires. K̆ai dulya uğut̆erenan. K̆ai mogapa uğut̆erenan. Tapuloni dixape uğut̆erenan noğa Oçamçires. Eya dixapeşi tapu aʒ̆iti xes komiğunan çkin. K̆ramafoni do git̆ari uğut̆erenan. Musik̆iş k̆ult̆uri uğut̆erenan. Dido modernuli skidala skideren nanadidi çkimi do ocaği muşi noğa Oçamçires.

Ali İhsan Aksamazi: İrfan Çağatay Begik ar ketabi gamoçku. Ketabis coxons “Çkuni Ç̆ara do Albonişi Supara”. Aya ketabi ren İskender ʒ̆itaşişi noçalişepeşen. Ketabis gežin İskender ʒ̆itaşişi doxmeli mektubepeti. Aya noç̆arepeşen arterik emindroneri Apxazetişi emindroneri Lazepe do maxoroba mutepeşişenti molaşinaps. Ma komiçkin, Lazepe muşeni mohaciri gamaxtes emindroneri Apxazetişen. St̆alinişi desp̆ot̆uri iktidariş gurine, emindroneri Apxazetişen mohaciri gamaxtes Lazepe, aya k̆aixeşa komiçkin ma.  1928 ʒ̆anaşakis, 5 000 Lazi skidut̆u Apxazetis. Aşaʒk̆vari, P̆arç̆ant̆a, Xarut̆a, P̆şart̆iluği, Abgarxuk̆i coxoni muxurepes skidut̆erenan. Amk̆ata mtini ambarepe meçaps ʒ̆itaşi İskenderik ketabi muşiten. Emindroneri Apxazetişi Hukumetik umuteli Lazepes dixa komeçeren. Aya dixa Oçamçireşi Limanişa xolos t̆eren. Edo “Mç̆ita Lazistani” coxoni ar k̆olmaniti iteşkilineren.  Aya ren resmuri ambari. Apxazetişi P̆arlament̆okti emindroneri ekoni Lazepeşi mağduriyet̆işen molaşineret̆u 15 Gumas 1997 tariğis. Adile Abbasoğlişi ketabikti amk̆ata ambarepeşen molaşinaps. Ketabişi coxo ren “Ugoç̆k̆onde Gonoşinepe”. Xoş Adile Abbasoğlik didopeten Apxazepeşi t̆rajedepeşen molaşinaps, mara Apxazetişi Lazepekti do Lazi Sosyalist̆i Gamantanerepekti mengaperi eziyet̆epe kožires.  Sibiryaşa surğunişa mendaçkvineri Lazepeşen molaşinaps Helimişi Xasanikti. Helimişi Xasanikti ç̆areren mendaçkvineri k̆oçepeşi t̆rajiuri xali. Mara Lazepe umanceli renan, emuşeniti mitis mutu va uçkin entepeşi emindroneri p̆at̆i xalişen. Ma İnglisuri dersepe mepçapt̆i noğa İst̆anbolişi mahalle Gazis; ar xanumi memagu. Em xanumi dibaderen K̆azakistanis. Lazi ocağişi bere t̆eren. Emukti onç̆eloni ambarepe komomçeret̆u ocaği muşişi surğunişen. Rametli Cumadi çkimi ʒ̆aleni Napşituri Yamaxoğli Yuksel Yilmazikti mzaxalepe muşişi gonoşinepeşen molamişinapt̆es. Hemindros Yuksel Cumadişi mzaxalepeşen namtinepeti Apxazetis t̆erenan. Yuksel Cumadik Lak̆obaşenti molaşinapt̆u. Entepesti mengaperi ambari do gonoşinepe kuğunan.  Nandidi tkvanik mu tkumert̆u aya mohacirobaşi sebebi şeni. Muşeni mohaciri gamaxterenan noğa Oçamçireşen? Muşeni mohaciri gamaxterenan emindoneri Apxazetişen? Aya mohaciroba rt̆ui, multecoba rt̆ui, xoş Allahis aya k̆aixeşa kuçkin! Aya mohaciroba sebebişen molagişinapt̆esi?

Onder Acari: Aya dulyaşi mtini sebebişen va molaşinapt̆u. Asti aya dulyaşi mtini sebebişen ambari va uğut̆u, mohacirobaşi oras ç̆it̆at̆a k̆ulani t̆eren do emuşeni. Va uçkit̆u emus. (12-13) vitojur- vitosum ʒ̆aneri t̆eren. St̆alinişi iktidarik cixas komoloxuneren nandidi çkimişi baba; camciluği ikipt̆eren. “Çkvaşi dulyas va ak̆atet̆u; devletişi dulyapes va ak̆atet̆u; p̆olit̆ik̆aşi dulyapes va ak̆atet̆u; p̆at̆i dulyapes va ak̆atet̆u baba çkimik” yado molaşinapt̆u nandidi çkimik. Seriş gverdis t̆eren, Hukumetişi k̆oçepe komexterenan oxori mutepeşişa, arama-t̆arama qverenan do mendiqonerenan baba muşi cixaşa do komoloxuneren emu cixas otxo tutaş morgvalis. Baba muşi molaxederen otxo tutaş morgvalis. Otxo tuta şk̆ule xap̆isxanaşen gamaxteren baba muşi. “Orko uğun” yado ixbari qveren ar k̆oçik do emuşeni komexterenan Hukumetişi k̆oçepe. Majurani fara xolo komexterenan Hukumetişi k̆oçepe. “T̆abanca giğunan, illa komomçit” yado komexterenan Hukumetişi k̆oçepe.

Ali İhsan Aksamazi:  ʒ̆oxle (1917/ 18- 1920) Olande K̆afk̆asyaşi Germaluri Xalk̆apeşi Cumhuriyetis mxuci niçinu, ek̆uleti aya cumhuriyeti nik̆arbinu. ʒ̆oxle (1922- 1936) T̆ransk̆afkasya Sovyeturi Sosyalist̆uri Federaluri Cumhuriyetis mxuci niçinu, ek̆uleti aya federaluri cumhuriyeti nik̆arbinu. ʒ̆oxle Lazepe do Margalepes k̆ult̆uruli hak̆epe niçinu, ek̆ule aya hak̆epe mutepeşi nik̆arbinu. Lenini do St̆alinişi ek̆onomi-p̆olit̆ik̆ape xilafi rt̆u. Lenini do St̆alinişi miletobaşi p̆olit̆ik̆ape xilafi rt̆u. Aşo iquşiti, St̆alinik çkva dini do miletobapeşen k̆oçepe duşmani şinapt̆u. St̆alini rt̆u xilafi goʒ̆oncğoneri. Mtini giʒ̆vat; K̆omunist̆uri P̆art̆işi p̆olit̆ik̆ape xilafi rt̆u. T̆okseneri tutas, Gun Zilelişi ar ketabi kogamaxtu. Ketabis coxons “1917-1918 Gektalaşen Ar P̆art̆iloni Dik̆tat̆orobaşa”. Gun Zilelik molamişinapan K̆omunist̆uri p̆art̆işi xilafi p̆olit̆ik̆apeşen.

St̆alinişi iktidarik eya varna aya sebebiten Apxazetişi Lazepes raxat̆i va meçapt̆u. Xalbuki Lazepeşi Sosyalist̆i Gamantanerepekti Gumaşi Gektalasti, Sosyalizmişi ok̆idusti gurdoşuriten mxuci meçeret̆es. Edo eya- varna sebebiten, Lazepe Apxazetişen omt̆inapu şeni gzalepe gorupt̆u; eşoti ikipt̆u St̆alinik. Muslimanepe; Lazepe, Zazape, Çeçenepe, Ahisk̆uri Turkepe, Kurdepe, K̆araçay- Malk̆aruli Turkepe, K̆irimişi Tatarepe, Hemşilepe, Muslimani Gurcepe duşmani şinapt̆u St̆alinik.  Muslimanepe; Lazepe, Zazape, Çeçenepe, Ahisk̆uri Turkepe, Kurdepe, K̆araçay- Malk̆aruli Turkepe, Hemşilepe, Muslimani Gurcepe, K̆irimişi Tatarepe do majura xalk̆epe get̆k̆oçu tarixuri dixa mutepeşişen St̆alinik.  Ar nenaten mteli xalk̆epeşi manebra va rt̆u, mara tarixişi didi zalimepeşen arteri rt̆u St̆alini. K̆omp̆art̆işen mteli gzamşinepe muşiti doqvilapu St̆alinik. St̆alinik doqvilapu Nest̆or Lak̆oba. St̆alinik doqvilapu İskender ʒ̆itaşi. St̆alinik doqvilapu Sultan Galiyevi. Xalk̆epeşi manebra vardo, xalk̆apeşi duşmani rt̆u St̆alini. St̆alinis Gurculi diʒxiri kuğut̆u mara, Rusifik̆asyonişi k̆oçi rt̆u. St̆alini rt̆u xilafi goʒ̆ocğoneri. Nilufer Devrişovak K̆irgizistanişa çvineri Lazepeşi ambari meçaps jurnali Bizim Ahisk̆aşi 48-a nomeris. Meleni Sarpuli Narak̆iže Xanumikti uçveri Lazepeşi ambari meçaps yut̆ubişen. TRT̆-kti uçveri Lazepeşi ambarepe komeçu. Amk̆ata ambarepe yut̆ubis mažirenan çkin. Apxazi mç̆aru Yura Argunikti ambarepe momçapan emindroneri Apxazetişi Lazepeşi maxorobaşen “Skidala do K̆ult̆uri Apxazetis” coxoni ketabi muşişi doloxe. İbrahim Bayrak̆oğli do İrfan Çağatay Aleksivakti ambarepe momçapan “Lazepe Didi T̆asfiyes” coxoni mak̆ale mutepeşi doloxe. Aya mak̆ale mutepeşi gamiçkvineret̆u OGNİ-şi 7-a nomeris 20017 ʒ̆anas. Yura Arguni, İbrahim Bayrak̆oğli, İrfan Çağatay Aleksivak do Apxazetişi P̆arlament̆okti emindroneri Apxazetişi Lazepeşen molaşinapan. Apxazetişen mohaciri Lazepeşen Lutfi Hizelişi ç̆areli gonoşinepeti vik̆itxeret̆i ma. Lutfi Hizelikti t̆raji-k̆omik̆uri dulyapeşen molaşinapt̆u. Otkvalu domaç̆irs; mati Sovyeturi Artianobaşi Miletobaşen ambaroni ar mak̆ale dop̆ç̆ari; 1999 ʒ̆ana rt̆u do “Tarixi do Lamtinala” coxoni dergis gamiçkvinu.

Aʒ̆i nandidi tkvanişi t̆rajiuri gonoşinepeşa komoptat: Baba muşi molaxen cixas.Ocaği muşik mu ikips; xoş raxat̆i va renan, mʒ̆k̆ilis gexuneri renan?! Çkva mu ikipan?

Onder Acari: Ho, mʒ̆k̆ilis gexuneri renan, raxat̆i va renan. Baba mutepeşiti molaxen cixas. Noğa Oçamçires oskiduşi menceli va uğunan. Aya xali žireren da muşik.  Keskini, maxaretoni do uşkurnace t̆eren da muşi. Noğa Oçamçireşen gzas gedgiteren do komexteren noğa Batumişa.  Turkiyeşi Cumhuriyetis kuğut̆eren k̆onsolosluği xvala noğa Batumis do emuşeni. Komexteren noğa Batumişa do Turkiyeşi Cumhuriyetişi k̆onsolosis arzuxali komeçeren. Da muşik istida komeçeren Turkiyeşi Cumhuriyetişi k̆onsolosis. “Baba çkimi uk̆abaete cixas komoloxunes. Raxat̆i mamt̆es. Oreksi mamt̆es. Nciri mamt̆es do aʒ̆işk̆ule ek va maxvenenan çkin. Aʒ̆işk̆ule çkin ekonaşis va domadginenan. Ek oskiduşi menceli açkva va miğunan. Ek oskiduşi xali va miğunan çkin. Çkin Turkiyeşa oxtimu minonan. Mutu çare moğodit!” yado arzuxali komeçeren k̆onsolosis, istida komeçeren Turkiyeşi Cumhuriyetişi k̆onsolosis. Turkiyeşi Cumhuriyetişi K̆onsolosikti eşo uʒ̆veren da muşis: “ Mundesti k̆aravi mextas, xaziri rt̆a!” Edo xolo goikteren noğa Oçamçireşa. Ataturkisti aya arzuxalişen ambari aqveren. Ataturkik eşo tkveren: “ Ar k̆oçi şeniti, ar vatandaşi çkimi şeniti, ar k̆aravi mevoçkumer. Mis moxtimu unon na, moxtas!”   St̆alinişi iktidarişi memurepek dido k̆oçi Sibiraşa mendoçkverenan; Apxazetişi Lazepeşenti dido k̆oçi Sibiraşa mendoçkverenan. Dido k̆oçi kagonduneres Sibiryas. Dido Lazi kagonduneres Sibiryas. Mexole otxo tuta şk̆ule Turkiyeşi K̆onsolosluğişen ambari komexteren nandidi çkimişi ocağişa: “Xaziri rt̆at! Turkiyeşi k̆aravi mextasunon Soxumişi limanişa. Aya ambariten, ar ndğas, ar serişi doloxe, oxori mteli komok̆iderenan ar didi k̆amiyonis. K̆amiyoni mextasunt̆eren nananoğa Soxumişa. Nandidi çkimişi ocağiti mextasunt̆eren nananoğa Soxumişa, mara entepe taksiten mextasunt̆erenan. Mzoğaşi gzaten mextasunt̆erenan Turkiyeşa. K̆araviten mextasunt̆erenan Turkiyeşa, mara liman-gumruği va rt̆eren noğa Oçamçires. Emuşeniti ipti nananoğa Soxumişa oxtimu lazimi rt̆eren. Xvala nananoğa Soxumis uğut̆eren liman-gumruği do emuşeni. Mara k̆aravi xaziri va rt̆eren. K̆aravi Turkiyeşen mextasunt̆eren Soxumişi limanişa. Adeti eşo rt̆eren. K̆aravi mundes Turkiyeşen mextasunt̆eren, mitis va uçkit̆eren. Varti nandidi çkimişi ocağis, varti St̆alinişi iktidarişi memurepes uçkit̆erenan k̆aravişi moxtimu do oxtimuşi ora. Aʒ̆i nananoğa Soxumis renan, mara oxori va uğunan. Emuşeniti ar ot̆elişa dibargerenan nananoğa Soxumis. Mara Turkiyeşen k̆aravi mututen va mexteren nananoğa Soxumişi limanişa. Emuşeniti nandidi çkimişi ocaği t̆eren eya otelis ar tuta do sum dğas. Otelis çverenan. Orko do paraten Apxazetişen moxtimu va iqvet̆eren. Orko do paraten Apxazetişen moxtimu rt̆eren didi k̆anonuri k̆abaeti. Emuşeni mteli orko do para Nananoğa Soxumis oxarcu lazimi rt̆eren. Mteli para doxarcerenan nananoğa Soxumis. Nandidi çkimisti para meçeren ocaği muşik; çarçişa mendaxteren. Para diçodas yado çanta eç̆operen, k̆arta perişen şarba eç̆operen, k̆arta şuraşen k̆olonya eç̆operen, şekeleme eç̆operen, k̆arta perişen nok̆iş mak̆arepe eç̆operen, k̆arta perişen sap̆oni eç̆operen nandidi çkimik. Utepe, modvalupe do amusteri oxoriş eşyape do oxmaronepe eç̆operen ocaği muşik. Apxazetişen noxiten moxtimuti rt̆eren didi k̆anonuri k̆abaeti. Eşo uʒ̆verenan entepes do entepekti noxepe k̆ilimepe k̆ala oktiruşi gzalepe gorerenan noğa Oçamçires. Ocağik mteli para muşi xarceren nananoğa Soxumis. Axiris nandidi çkimişi baba cixas kogamiqonerenan St̆alinişi memurepek. Dido ora mik̆ileren do axiristi Turkiyeşen k̆aravi komexteren nananoğa Soxumişi liman-gumruğişa. Limanis gumruğiş formalit̆epe şk̆ule, k̆aravis kamaxterenan do gexederenan. K̆ramafoni uğut̆erenan. Git̆ari uğut̆erenan. Da muşik pasta keç̆operen. Şenluği ikipt̆erenan.  Ar k̆ele xeleberi renan, majura k̆eleti gemzuli renan. Noğa Oçamçires doskideren manebrape mutepeşi. Noğa Oçamçires doskideren mezarepe mutepeşi. Noğa Oçamçires doskideren oxorepe mutepeşi. Xeleberi renan, (25)  eçidoxut ʒ̆ana ʒ̆oxleni oxori mutepeşişa mulunan do emuşeni. Gemzuli renan, açkva umuteli renan. Xoloti şenluği ikipan, oskeduşi omudi uğunan. Git̆ari gelaçapan. Mara matemişi ora ren. Ataturki ğureren, mara entepes aya matemişen ambari va uğunan. Dulya aşo iquşiti, k̆aravişi k̆amarot̆i komexteren do “ Matemişi ora ren, Ataturki domiğures. Ambari va giğunani, matemi komiğunan.  Şenluği mo ikipt!” yado Apxazetişen mohacirepes doçinadveren. Megerem tariği t̆eren (10) vit ʒ̆ilva viton çxoro oşi do eçi do vito ovro (1938). Nandidi çkimik eşo miʒ̆veret̆u. Edo miletik imgareren aya ambarişi gurine. Nandidi çkimi t̆eren (12- 13) vitojur- vitosum ʒ̆aneri emindros.

Ali İhsan Aksamazi: Nananoğa Soxumişi limanişen k̆aravis gexedes do Azlağaşa mendaxtes, hoi?

Onder Acari: Var! Eşo va ren. Azlağaşa var, noğa T̆amt̆raşi limanişa mendaxteren k̆aravi. Gumruği kort̆eren xvala noğa T̆amt̆ras do emuşeni. Xopas, Azlağas limani va uğut̆eren emindros. Xopas, Azlağas gumruği va uğut̆eren emindros. Emuşeniti k̆araviten T̆amt̆raşi limanişa komexteren nandidi çkimişi ocaği. Otelis dodgiteren nandidi çkimi da muşi k̆ala do nana- babak eşyape doçveren T̆amt̆raşi gumriğis. Akoni gumruğişi formalit̆epe şk̆ule, Azlağaşa oxtimu şeni gzas gedgitasunonan, mara aʒ̆ineri steri dixaşgza va ren noğa T̆amt̆raşen Azlağaşa. Mzoğaşi gzaten mendaxtasunonan. Mara oput̆eşa oxtimuşi parati va uğut̆erenan. Ekoni mzaxalepeşen arterik para komeçeren ocağis. Nandidi çkimişi ocağis para komeçeren ar mzaxalik. Ekoni mzaxalepeşen ar k̆oçik (40) jureneçi lira komeçeren ocağis. Otelişi para komeçerenan. Ek̆uleti Azlağaşa oxtimu şeni nandidi çkimişi babak ar çamli okaçeren. Eya çamlis gexederenan eşyape do oxmaronepe mutepeşiten. Azlağaşa ulut̆es. T̆aroni dido p̆at̆i t̆eren. T̆aroni t̆eren dido ixoni. Mzoğa didi rt̆eren. Azlağaşi mzoğap̆icişa komoxterenan, mara Azlağaşi mzoğap̆ici t̆eren didi furt̆unoni. Emuşeniti çamlis va nanç̆işineren Azlağaşi mzoğap̆icişa. Ek̆ule P̆eronitis limani koren yado P̆eronitişi mzoğap̆icişa komexteren çamli. Çamlis nanç̆işineren P̆eronitişi mzoğap̆icişa do çamlişen gale gamaxterenan eşyape mutepeşiten. Majurani dğas t̆aroni omjoroni t̆eren. Azlağaşa oxtimu şeni, P̆eronitişi mzoğap̆icişen k̆uçxeten gzas gedgiterenan, eşyape mok̆ideri. Varti k̆ai gza varti xinci t̆eren. K̆uçxeten P̆eronitişen Azlağaşa komexterenan. Eşo tkumert̆u nandidi çkimik: “Moptit, moptit daği. Moptit daği. Tipepeşi doloxe gondineri piʒarişi oxori! Verane, mcveşi oxori! Merdivenepes inç̆iri, purçuma kayexteren! Ogzalu şeni sva va ren! Doxedu do nana çkimik; imgaruşi, manžarepe komoxtes. Mu iqu yado k̆itxes entepek. Noğaşa gza va rt̆u. Noğaşa k̆uçxeten mevulurt̆it. Xisim-ak̆rabape komoxtes. Çkar mutu va miğut̆es. Oput̆eşi miletik lazut̆i komomçes; luqu komomiğes, lobia komomiğes, mja komomiğes, meqveri komomiğes, dido şeyi komomiğes. Ek̆ule Yazi moxtuşi, çkinti pxaçkit, viçalişit, viçalişit do lazut̆iti domaqves, lobiati domaqves, luquti domaqves. Nandidi çkinik ar puci komomçes. Puci domaqves; mjati domaqves, meqveriti domaqves. K̆artaşeyi domaqves. Viçalişitşi, k̆artaşeyi domaqves.”  Aşo miʒ̆veret̆u nandidi çkimik. Para va uğut̆erenan. Mutu va uğut̆erenan. Mcveşi oxoris molaxederenan. Pucişi mjaten skidut̆erenan. İçarişerenan. Ocağis lazut̆i aqveren. Entepes lobia aqverenan. Puciti, kotumeti aqveren ocağis.  K̆artaşeyi aqverenan entepes. Nandidi çkimis cuma va uqonut̆u. Ocağis skiri va uqonut̆u. Nandidi çkimişi babak mendaxteren k̆urbetişa. P̆ap̆u çkimik mendaxteren k̆urbetişa. Para mogapu şeni,  k̆urbetişa mendaxteren p̆ap̆u çkimik, baba muşik. K̆urbetişa oxtimuşa mecburi diqveren.  

Ali İhsan Aksamazi: Noğa Oçamçires skidut̆esşi, nanadidi tkvanişi ocağis kuğut̆u modernuli oxori. Dixa kuğut̆es. K̆ai xali kuğut̆es. K̆ai mogapa kuğut̆es. St̆alinişi barbarobaşen imt̆es Turkiyeşa. Aya ren k̆oçinobaşi t̆rajedi. Dido- k̆ult̆uroni ar noğas skidut̆es Apxazetis, mara mohaciri komextes mcveşi oput̆e mutepeşişa.

Onder Acari: Xilafi va ren. Ho, mtini zop̆ont. Didi p̆at̆i xali kožirerenan. Dido k̆ai xali uğut̆erenan noğa Oçamçires. Modernuli oxori uğut̆erenan, k̆arta ç̆eşidi xili uğut̆erenan, dixa uğut̆erenan noğa Oçamçires. Sosyaluri skida mutepeşiti, dido zengini t̆eren noğa Oçamçires. Naşkverenan oxori mutepeşi, dixa mutepeşi. Naşkverenan manebrape mutepeşi. Naşkverenan manžagerepe mutepeşi. Upareli gzas gedgiterenan. Noğa Oçamçires, ekoni mali- mulki- arsa do jur k̆atoni oxorepeşen çkar feide va žiru ocaği çkinik. Ekoni mali- mulki- arsa do jur k̆atoni oxorepeşen çkar feide va maqves. Aʒ̆işa ekoni mutuşen feide va aqu ocağis. Dido k̆ai skidala uğut̆eren nandidi çkimişi ocaği noğa Oçamçires. K̆arta şeyi mboli- mboli uğut̆erenan. Nandidi çkimik İskender ʒ̆itaşiti kožiren. İskenderi ʒ̆itaşik nandidi çkimişi nʒ̆opulati moik̆itxeren noğa Oçamçires.  Nandidi çkimik ʒ̆itaşi İskenderişi ketabiti ik̆itxeren Lazuri nʒ̆opulas. Mteli şeyi digureren nandidi çkimik; genci rt̆eren. Ekoni nʒ̆opulaşen dido manebra uqonut̆eren nandidi çkimis.  Muslimani Ermenepeşen, Muslimani Abazepeşen manebrape uqonut̆eren. Ekoni nʒ̆opulas Xrist̆iyani miletepeşen manebrape uqonut̆eren nandidi çkimis. K̆ai manžagerepe uqonut̆urenan. Sibiryaşa surğunişa mendaçkvineri Lazepeşenti molaşinapt̆u nandidi çkimik.

Ali İhsan Aksamazi: Emindroneri Apxazetişi noğa Oçamçireşen do oput̆e Azlağaşen çkva mu amberepeşen molaşinapt̆u nandidi tkvanik? Entepeşenti molamişinit, mu iqven!

Onder Acari: Umk̆ilaşi cuma muşik Abazepeşen ar k̆ulanis qoroperen. Abaza k̆ulanikti umk̆ila cuma muşis qoroperen. Artimajuras qoroperen. Dido mskva k̆ulani t̆eren. T̆anmağali t̆eren. Dido ğnoseri t̆eren. Mzoğa steri tolepe uğut̆eren k̆ulanis. Mjora steri toma uğut̆eren. Mara ar ocağişi ar k̆ulani t̆eren. K̆ulanis T̆urna coxont̆eren. Eşo iquşiti, didilepek eşo tkverenan nandidi çkimişi umk̆ilaşi cumas: “Çkin Turkiyeşa meptaten. Am k̆ulani skani k̆ala ikomacaşi, eti skani k̆ala, çkini k̆ala mextasen Turkiyeşa. Eşo iqvaşiti, k̆ulani umiteli skidasen Turkiyes. Yazuği ren. Em k̆ulani vardo, arçkva k̆ulani mekçat. Aya k̆ai ren hemi k̆ulani, hemiti ocaği muşi şeni.”  Ar çkva k̆ulani meçerenan nandidi çkimişi umk̆ilaşi cumas. Am k̆ulani Xopuri t̆eren. Eti mskva kulani t̆eren. Xut bere aqveren nandidi çkimis. Otxo k̆ulani bere aqveren nandidi çkimis. Ar biç̆i bere aqveren nandidi çkimis. Biç̆i bere duğureren.

Noğa Xopaşa ipti mextesşi, matemişi ora t̆eren, Ataturki doğureren do emuşeni. Didi matemis t̆eren mileti. Noğa Xopaşa ipti mextuşi, ocağis çkar mutu va uğut̆eren.  Çixot̆k̆aşen duğuren da muşi.  Cumalepe duğurerenan. Ocağis biç̆i bere va iquşi, baba muşi gurbetişa ideren para mogapu şeni. Ar şirketis amaxteren. Sigortaloni ar dulyas amaxteren.  Maaşi dvaqeren. Nefesdarluği aqveren nana muşis. Ç̆ami va rt̆eren.  Ek̆ule nana duğureren nandidi çkimis. Nana muşi doğuruşi, baba muşi xolo içileren. Majurani çili muşişen jur biç̆i bere do ar k̆ulani bere  aqveren baba muşis. Ağani berepek doşenerenan oxori mutepeşi.  Ağani cumalepes do da muşis dido qoropt̆eren nandidi çkimik.  Cumalepe muşis dido qoropt̆eren nandidi çkimik, ʒ̆oxleşen saği cuma va duskideren emus do emuşeni. Nandidi çkimi p̆ap̆u çkimis meçamu unt̆erenan, mara ipti razi va iqveren. Mu qvas?! Babapek dokimocesşi, dikimoceren nandidi çkimi; (17) vit̆o şkvit ʒ̆aneri t̆eren. Nandidi çkimi jurşuroni t̆eren; bere kobra muşis t̆eren. Ek̆ule Hukumetik askerobaşa kezderen p̆ap̆u çkimi. Ar bere aqveren nandidi çkimis. Ar k̆ulani bere aqveren nandidi çkimis. Ek̆ule dižabuneren, t̆ora ğurut̆eren. Askeroba muşi diçoderen do p̆ap̆u çkimi uk̆unikteren oput̆eşa. Emindros noğa Xopas matorne miti va rt̆eren. Maonʒ̆ure miti va rt̆eren noğa Xopas. K̆ai mogapa dvaqvarenan eya dulyaşen. Didi matornelobaşi t̆ezgyaxi keç̆operen ocağik. İçalişerenan. Otxo k̆atoni oxori dok̆iderenan. Dukyani qverenan. Oxori qverenan. K̆ai yeepes doxederenan. Vito jur mota uqonut̆u nandidi çkimis. 

   

Ali İhsan Aksamazi: Onder Begi, ocaği tkvanişi t̆rajiuri gonoşinepeşen molamişinit.  Mara aya xvala ocaği tkvanişi t̆rajiuri ambari va ren. Apxazetişen get̆k̆oçineri oşepeten Lazi ocağişiti ambari ren. Oxorepe do dixape mutepeşişen get̆k̆oçineri Zazape, Çeçenepe, Ahisk̆uri Turkepe, Kurdepe, K̆araçay- Malk̆aruli Turkepe, K̆irimişi Tatarepe, Hemşilepe, Muslimani Gurcepe do majura xalk̆epeşiti t̆rajiuri ambari ren aya. Aya ren St̆alinişi iktidarişi zalimobaşi ambari. Çkin gemzuli doviqvit tkvani ambarepeten.  Dido şukuri giʒ̆umert ma. Tkvan mskvaşa nena gemiktirit. Tkvanti ginonan na, aʒ̆i voçodinat aya int̆erviu çkini! Xoloti tkvan otkvaluşi çkva mutu çkva giğunan na, eti miʒ̆vit, mu iqven! P̆anda ixelit, oşi ʒ̆aneri iqvat, ʒaşa yextat!

Onder Acari: Çkin ekoni tapu komiğunan xes. Muepe maxvenenan, akoni hak̆epe çkini?

Ali İhsan Aksamazi: Rusyaşi Federasyonişi didelçobas, Gurcistanişi Cumhuriyetişi didelçobas do Apxazetişi Cumhuriyetişi akoni matemsilobas tito arzuxali komeçit. Entepek gza goʒ̆irasunonan; eşo miçkin ma.

Onder Acari: Şukuri giʒ̆umert.

Ali İhsan Aksamazi: Mati şukuri giʒ̆umert.

+

“Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da öğrenim görmüş anneannem!”

(Ön açıklama:  Bugünkü misafirim Önder Acar. Önder Acar, genç sanatçılarımızdan. Kendisini 2011 yılından beri tanıyorum. Önder Acar ile bir söyleşi yaptım. Kendi hayat hikâyesi ve Abkhazya’da doğmuş olan anneannesinin anılarından konuştuk.  Ben de Sovyetler Birliği’nin yanlış ekonomi- politikalarından da bahsettim. Bu metin, söyleşimize ait. Ali İhsan Aksamaz. 11. X. 2019)

+

Ali İhsan Aksamaz: Lütfen, önce bize hayat hikâyenizden bahsedin! Nerede ve ne zaman doğdunuz? Hangi okullarda öğrenim gördünüz? Mesleğimiz nedir? Nerelisiniz? Şimdi nerede yaşıyorsunuz? Ne iş yapıyorsunuz? Hangi dilleri biliyorsunuz? Kısaca bize kendinizden bahsedin, lütfen!

Önder Acar: Zonguldak’da doğdum. 1984 yılında doğdum. Önce Niğde Üniversitesi Radyo- televizyon bölümünde öğrenim gördüm. Sonra da Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo- televizyon ve sinema bölümünde öğrenim gördüm. Bu eğitim ve öğretimden sonra da Marmara Universitesi Sinema bölümünde yüksek lisans çalışmasına başladım. Pek çok belgesel, TV programı ve çeşitli reklam prodüksiyonlarında yönetmenlik ve yürütücü yapımcılık görevlerini üstlendim. Günümüzde İstanbul’da yaşıyorum. Türkçe, İngilizce ve ne yazık ki az Lazca biliyorum.

Ali İhsan Aksamaz: Biliyorum, bir başka projeniz daha var. Biraz da bize o projenizden bahsedin, lütfen!

Önder Acar: Evet; bir başka projem daha var. Bu projem hem özel, hem de toplumsal. Bu projem, anneannemin hayatı ile ilgili. Belgesel bir film projem var. Bu projemde hem anneannemin adını yaşatmak ve hem de Abkhazya’da yaşamış eski Lazlarından bahsetmek istiyorum. İnsanlar, eski Abkhazya’nın eski Lazlarına ilişkin bilgiye sahip değil. Ancak finansal problem var. Bu belgesel film için sponsor lâzım.

Ali İhsan Aksamaz: Lütfen, bize büyükannenizden bahsedin! Büyükannenizle söyleşiler yaptınız ve kameraya çektiniz. Büyükanneniz, size çocukluğundan bahsetti; öyle biliyorum. Lazca konuşarak size çocukluğundan bahsetti. Öyle değil mi?! Rahmetli büyükanneniniz adı neydi?

Önder Acar: Evet! Rahmetli büyükannemin adı Naciye idi. 30 Ağustos 2016’de vefat etti. Evet, büyükannem ile konuştum. Bir değil, birçok kez konuştum büyükannem ile. Dijital filmler elimde mevcut. Filmleri elimde mevcut.

Ali İhsan Aksamaz: Biliyorsunuz, Lazlar gurbetçi insanlar. Hep gurbete gidiyorlardı. Yüzyıl önce de, iki yüz yıl önce de öyle idi. İstanbul çok uzak idi. Onun için de Moskova’ya, Soçi’ye, Tiflis’e, Gagra’ya, Gudauta’ya, Sokhum’a, Oçamçire’ye, Anakliya’ya ve Çarlık Rusya’sının bu kentlerine gidiyorlardı. Ancak çoğunlukla da Abkhazya’ya gidiyorlardı.

Önder Acar: Doğru biliyorsunuz ve doğru söylüyorsunuz. Ailemiz Azlağalı. Azlağa’dan Oçamçire’ye önce büyükannemin babası gitmiş. Oçamçire’ye yerleşmiş; Oçamçire’ye para kazanmak için gitmiş; gurbete gitmiş. 

 Ali İhsan Aksamaz: Biliyoruz, Lazlar çalışkan insanlar. Önce bağ- bahçe işlerinde çalışıyordular. Tarla kazıyorlardı. Çay topluyorlardı. Tütün topluyorlardı. Meyve topluyorlardı. Veya bir ustanın yanında çalışıyorlardı. Bir yanda öğreniyorlar, diğer yandan da para kazanıyorlardı. Sonra da bu bilgi ve para ile çeşitli işler yapmanın yollarını arıyorlar ve buluyorlardı da. Kimi Lazlar Sokhum’un merkezinde yaşıyordu. Bunlardan kimilerinin fırını, dükkâni, mağazası, oteli ve bunun gibi mülkü vardı ve ticaret yapıyorlardı. Kimi Lazların da taka ve küçük gemileri vardı. Lazlar, çoluk-çocuk Gudauta, Sokhum, Oçamçire gibi kentlerde ve o kentlerin yakınındaki köylerde yaşıyordu. Güzel hayatları vardı.

Önder Acar: Çok doğru söylüyorsunuz, bu tür haberleri büyükannemden de duyuyordum. Büyükannemin çok trajik bir hayatı olmuş. Büyükannem kendisi; ancak babamın değil, annemin annesi. Dedelerinin Mağazaları, dükkânları ve oteli varmış. Abkhazya’nın o zamanki kenti Oçamçire’de arazileri varmış.

Ali İhsan Aksamaz: Şimdi hatırladım; rahmetli yazar Munir Yılmaz Avcı’nın ailesinin de Abkhazya’da arazileri varmış. O arazilerinin tapusu bile ellerindeymiş. Rahmetli Munir Yılmaz Avcı, bana öyle söylemişti. Ben, 2005’te Gürcistan’da idim. Rahmetli Munir Yılmaz Avcı ile Zugdidi’deydik. Zugdidi’den Abkhazya arazisi görünüyordu. Rahmetli Munir Yılmaz Avcı, oradaki arazilerinden ve tapusundan o zaman bahsetmişti bana.

Önder Acar: Biz de oradaki arazinin tapusuna sahibiz. Anneannem, oradaki arazilerine ve oradaki hayatlarına her zaman özlem duyardı.  Abkhazya’nın kenti Oçamçire’ye gitmeye hep niyetliydi. Oçamçire’deki çocukluk arkadaşlarını görmeye çok istekli idi anneannem. Oradaki çocukluk arkadaşlarını ziyaret etmeye pek hevesliyli.  O zamanki arkadaşları sağ mı, vefat mı etti, bilmiyordu anneannem. Her zaman Oçamçire’deki çocukluk arkadaşlarını merak ediyordu. Ancak oraya gitmeye imkânı olmamış. 1988’de Sarp Sınır Kapısı açıldı. 1991’de Sovyet Rusya yıkıldı, ancak büyükannem de yaşlandı ve güçten düştü. Fakat her zaman Oçamçire’deki çocukluk arkadaşlarından bahsediyordu. Her zaman, o zamanki Oçamçire’den bize bahsediyordu. Her zaman o zamanki Oçamçire’deki hayatlarından bahsediyordu.      

Ali İhsan Aksamaz: Evet! Anneannenizin hayat hikâyesinden konuşalım! Bize, onun hayat hikâyesinden bahsedin, lütfen! Ne zaman ve nerede doğmuş anneanneniz?

Önder Acar: Anneannem Oçamçire’de doğmuş. 1925’de Oçamçire’de doğmuş anneannem. Babası orada imiş, orada çalışıyormuş. Anneannemin babası Oçamçire’ye çalışmaya gitmiş. 25 yıl Oçamçire’de yaşamışlar. Ekonomik halleri iyi imiş; dükkânları, otelleri, mağazaları varmış. Çok zenginlermiş. Çok iyi hayatları varmış. Evlerinin önünde çok büyük bir istasyon varmış. Uzak yerlerin; Batum’un, Sokhum’un otobüslerinin merkezi de oradaymış. Herşeyleri bolmuş. Lenin zamanında durumları iyiymiş. Sonra iktidara Stalin çıkmış. Stalin’inin iktidarı zamanında kıtlık baş göstermiş. Hükümet, insanlara ekmeği karne ile vermiş; giyecek yokmuş, yiyecek yokmuş, hiç bir şey yokmuş.

Ali İhsan Aksamaz: Anneanneniz okulda öğrenim görmüş mü? Biraz da anneannenizin eğitim- öğretim hayatından bahsedin bize, lütfen!

Önder Acar: Anneannem, Rus Okulu’nda öğrenim görmüş; birkaç yıl boyunca Rus Okulu’nda öğrenim görmüş. Büyükannem, Rusçayı çok iyi biliyordu. Büyükannem, kimi zamanlar Hopa’da karşılaştığı Gürcülerle ve Ruslarla Rusça bazende Gürcüce konuşurdu. Anadili gibi güzelce konuşuyordu Rusçayı. Ticaretin içinde yer alan bir ailede olması ve etraflarında çok farklı milletten insanların ve çocukların bulunmasından dolayı pek çok dil öğrenmiş. Anneannem toplamda 7 farklı dil biliyordu. Bunlar Rusça, Gürcüce, Türkçe, Megrelce, Abhazca, Osetçe ve Ermenice. Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da öğrenim görmüş anneannem. İskender Tzitaşi’den de haberi vardı. İskender Tzitaşi’den de bahsediyordu. İskender Tzitaşi, Lazlar için ders kitapları yazmış. Anneannem, İskender Tzitaşi’nin kitabından bize Lazca şiirler söylüyordu: “Neredeydin, neredeydin, Halit?/ Balıktaydım, büyükanne. / Yakalayabildin mi?/ Yakalayamadım, büyükanne…” Bize böyle ezberinden Lazca söylüyordu anneannem. Laz Okulu’ndaki öğretmenleri de Lazmış. Huseyin Akalın imiş öğretmenleri. Laz Okulu, Lenin’in zamanındaymış. Lenin ölmüş. Lenin’den sonra, iktidar tahtına Stalin çıkmış. Sonra Laz Okulu kapatılmış ve Gürcü Okulu açılmış. Büyükannem, Gürcü Okulu’nda da öğrenim görmüş. Gürcüce de biliyordu.

Ali İhsan Aksamaz: Haberlerin kronolojisi biraz farklı, fakat verdiği bilgiler yanlış değil, doğru. Zaten mühim olan kronoloji değil, yaşanmış olaylar önemli! Ben de böyle biliyorum. Anneanneniz doğru söylemiş. Anneanneninizin çocukluğundan da bahsedin bize. Bize anneannenizin Oçamçire’deki çocukluk arkadaşlarından da bahsedin, lütfen!

Önder Acar: Anneannemin, her milliyetten arkadaşı varmış. Her zaman o arkadaşlarından bahsediyordu. Gürcü, Rum, Abkhaz, Megrel, Abaza, Rus, Ermeni arkadaşları varmış anneannemin. Hırıstiyan- Müslüman, her dinden arkadaşları varmış anneannemin. Müslüman Ermeniler varmış, Müslüman Abazalar varmış arkadaşları arasında. Her milliyetten çocukluk arkadaşı varmış anneannemin. Hırıstiyan- Müslüman her milliyetten ailelerin evleri varmış evlerinin yanında. Müslüman Ermeniler de, Müslüman Abazalar da,  Müslüman Rumlar da varmış anneannemin mahallesinde.  O sebeple de bazı dilleri azar- azar da olsun biliyordu; 7- 8 dil biliyordu. Durmadan Viktorya adlı bir çocukluk arkadaşından bahsediyordu anneannem. Yakın arkadaşıymış; Rus milliyetindenmiş. Birbirlerini çok seviyorlarmış. Anneannem, her zaman Viktorya ve arkadaşlıklarından bahsediyordu. Hep yan yana imişler. Viktorya’nın anne-babası işe gittiği zaman, anneannem hep Viktorya’nın yanındaymış.  Viktorya’nın anne-babası, terazi yapıyormuş. Anneannem hep Viktorya’yı arıyordu. Hep Viktorya’yı anıyordu. Çok-kültürlü bir bölgede doğmuş ve büyümüş anneannem; Müslümanlardan, Hırıstiyanlardan, Camiden, Kiliseden haberdardı. Oçamçire’de çok modern bir hayat yaşamış. Çeşit-çeşit üzümleri varmış bağlarında. Asmaları varmış. Çeşit- çeşit incirleri varmış. Her zaman tenekeler dolusu balları olurmuş. İncir reçeli yapıyorlarmış. Erik reçeli yapıyorlarmış. Tavuk eti kavurması yapıyorlarmış. Armut pekmezi yapıyorlarmış. Her çeşit meyveleri varmış bahçelerinde. Rahatları çok iyi imiş. Hal- vakitleri iyiymiş. Abkhazya’daki kıtlık zamanında da halleri iyi imiş. Komşularına da yardımcı oluyorlarmış. Oçamçire’de çok güzel evleri varmış. İyi de işleri varmış. Kazançları iyiymiş. Oçamçire’de tapulu arazileri varmış. O arazilerin tapuları şimdi de elimizde. Gramafon ve gitarları varmış. Müzik kültürleri varmış. Oçamçire’de anneannem ve ailesi çok modern bir hayat yaşamış. 

Ali İhsan Aksamaz: İrfan Çağatay Bey, bir kitap yayımladı. Kitabın adı;  “Çkuni Çhara do Albonişi Supara/ Yazımız ve Alfabe Kitabı”. Bu kitap, İskender Tzitaşi’nin çalışmalarından. Kitapta İskender Tzitaşi’nin yazıları da yer alıyor. Bu yazılarından biri, o zamanın Abkhazya’nın Lazları, nüfusları ve yaşadıkları yörelerden de bahsediyor. Biliyorum, Lazlar o zamanki Abkhazyadan muhacir çıktılar. Stalin’inin ceberrut iktidarı sebebiyle, Lazlar o zamanki Abkhazya’dan muhacir çıktılar; bunu çok iyi biliyorum.  1928’e kadar Abkhazya’da 5000 Laz yaşıyordu. Aşatskvari, Parçanta, Kharuta, Pşartiluği, Abgarkhuki adlı yerlerde yoğun olarak yaşıyorlarmış. Zamanın Abkhazya Hükümeti de fakir Lazlara Oçamçire Limanı yakınındaki Skurça’da arazi vermiş ve burada “Kızıl Lazistan” adıyla kolhoz kurulmuş.  Abkhazya Lazlarına ilişkin olarak İskenderi Tzitaşi, kitabında bu ve benzeri bilgileri bize aktarıyor. Bunlar resmî bilgi.

15 Ekim 1997 tarihinde, Abkhazya Parlamentosu da Lazların mağduriyetlerinden bahsetti. Adile Abbasoğlu’nun kitabı da bu tür haberlerden bahsediyor. Kitabının adı;  “Unutulmaz Anılar”. Adile Abbasoğlu, çoğunlukla Abkhazların trajedilerinden bahsediyor, ancak Abkhazya’nın Lazları ve Sosyalist Aydınları da benzer eziyetleri gördüler.  Sibirya’ya sürgün edilen Lazlardan Hasan Helimişi de bahsediyor. Hasan Helimişi de sürgüne gönderilen insanların trajedilerini yazmış. Ancak Lazlar sahipsiz,  onun için de o zamanki Lazların bu trajedilerine ilişkin kimse hiç bir şey bilmiyor. İstanbul’un Gazi Mahallesi’nde İngilizce dersleri veriyordum; orada bir hanım ile karşılaştım. Bu hanım, Kazakistan’da doğmuş. Laz bir ailenin çocuğuydu. O da, ailesinin sürgününe ilişkin ilginç bilgiler verdi bana. Rahmetli Ağabeyim Aşağı Napşitli Yamakhoğlu Yüksel Yılmaz da, akrabalarının anılarından bahsediyordu. Yüksel Ağabey’in akrabalarından bazıları da Abkhazya’daymış zamanında. Yüksel Ağabey, Lakoba’dan da bahsediyordu. Onların da benzer hikâye ve anıları varmış.

Anneanneniz, Abkhazya’dan o muhacirliğin sebebine ilişkin neler söylüyordu? Oçamçire’den neden muhacir çıkmışlar? O zamanki Abkhazya’dan neden muhacir çıkmışlar? Bu muhacirlik miydi,  mültecilik miydi, bunu Allah biliyor! Bu muhacirliğin sebebinden sizlere bahsediyor muydu anneanneniz?

Önder Acar: Bu muhacirliğin gerçek sebebinden bahsetmiyordu. Doğrusu;  bu muhacirliğin gerçek sebebinden pek haberi yoktu, çünkü muhacirlik zamanında küçücük bir çocukmuş; bilmiyordu. 12-13 yaşındaymış.  Stalin’in iktidarı, anneannemin babasını hapsetmiş; camcılık yapıyormuş. “Başkalarının işine karışmıyordu; devletin işlerine karışmıyordu; siyaset işlerine karışmıyordu; kötü işlere karışmıyordu babam,” diye bahsediyordu anneannem. Gece yarısıymış, hükümetin adamları evlerine gelip arama-tarama yapmışlar ve babasını götürmüşler. Dört ay boyunca da hapsetmişler. Dört ay sonra babası hapishaneden çıkmış. “Altını var” diye birisi ihbar etmiş, hükümet adamları o sebeple eve gelmiş. Hükümet adamları ikinci kere de evlerine gelmiş. “Tabancanız var, illâ verin diye gelmiş hükümetin adamları.

Ali İhsan Aksamaz: (1917/ 1918- 1920), önce Kuzey Kafkasya Dağlı Halkları Cumhuriyetine destek verildi, sonra bu cumhuriyet ortadan kaldırıldı. (1922- 1936) Transkafkasya Sovyet Sosyalist Federal Cumhuriyetine önce destek verildi, sonra da bu federal cumhuriyet ortadan kaldırıldı. Önce Lazlara ve Megrellere kültürel haklar verildi, sonra bu hakları ortadan kaldırıldı. Stalin’in ekonomi-politikaları yanlıştı. Stalin’in milliyetler politikası yanlıştı. Böyle olunca da, Stalin hem küçük üreticileri hem de farklı din ve milliyetlerden insanları düşman sayıyordu. Stalin, yanlış bir liderdi. Aslında; Komünist Parti’nin politikaları yanlıştı. Geçen ay, Gün Zileli’nin bir kitabı çıktı. Kitabın adı şöyle: “1917- 1918 Rusya’da Devrimden Tek Parti Diktatörlüğüne”. Gün Zileli, Komünist Parti’nin yanlış politikalarından bahsediyor. Stalin’in iktidarı, o veya bu sebeple Abkhazya’nın Lazlarına rahat vermiyordu. Halbuki Sosyalist Laz Aydınları da Devrime ve Sosyalizmin inşaasına canla-başla destek olmuşlardı. O ya da bu sebeple, Lazları Abkhazya’dan kaçırmak için yollar arıyordu Stalin. Müslümanlar; Lazlar, Zazalar, Çeçenler, Ahıska Türkleri, Kürtler, Karaçay- Malkar Türkleri, KırımTatarları, Hemşinliler, Müslüman Gürcüleri düşman sayıyordu Stalin. Müslümanlar; Lazlar, Zazalar, Çeçenler, Ahısk Türkleri, Kürtler, Karaçay- Malkar Türkleri, Hemşinliler, Müslüman Gürcüler, Kırım Tatarları ve diğer Müslüman ve Hıristiyan halkları tarihsel topraklarından attı Stalin. Kısaca; bütün halkların düşmanıydı, tarihin en zalimlerinden birisisiydi. Stalin, Komünist Parti’den neredeyse bütün yoldaşlarını da öldürttü. Stalin, Nestor Lakoba’yı öldürttü. Stalin, İskender Tzitaşi’yi öldürttü. Stalin, Sultan Galiyev’i öldürttü. Halkların dostu değil, halkların düşmanıydı. Stalin’de Gürcü kanı vardı, ancak Ruslaştırma politikalarının adamıydı. Büyük Rus şovenizminin adamıydı. Stalin yanlış liderdi. Nilüfer Devrişova, “Bizim Ahıska” adlı derginin 48. sayısında, Kırgızistan’a sürülen Lazların haberlerini duyuruyor. Karşıki Sarp’tan Narakidze Hanım da, sürülen Lazların haberlerini youtube’den veriyor. TRT de sürgün Lazların haberlerini veriyor. Bu tür haberleri youtube’den bulabiliriz. Abkhaz yazar Yura Argun da, “Abkhazya’da Yaşam ve Kültür” adlı kitabında, o yıllardaki Abkhazya Lazların nüfuslarına ilişkin bilgiler veriyor. “OGNİ Dergisi”nin 2017/ 7. sayısında, İbrahim Bayrakoğlu ve İrfan Ç. Aleksiva da, “Büyük Tasfiye’de Lazlar” adlı makalelerinde o dönemin Abkhazya’sındaki Lazların durumlarına ilişkin bilgi veriyor. Abkhazya Parlamentosu da, o zamanki Abkhazya Lazlarından bahsediyor. Abkhazya’dan muhacir Lazlardan Lütfi Hızel’in yazılı anılarını da okumuştum. Lütfi Hızel de traji-komik olaylardan bahsediyordu. Söylemeliyim; ben de “Sovyetler Birliği’nin Milliyetler Politikası”na ilişkin bir makale yazmıştım. 1999’da Tarih ve Toplum Dergisinde yayınlandı. O makalem de o zamanki tarihsel olaylardan bahsediyor.

Şimdi anneannenizin trajik anılarına gelelim: Babası hapiste. Ailesi ne yapıyor? Ailesi rahat değil! Başka neler yapıyorlar?!

Önder Acar: Evet, rahat değiller. Babası hapishanede. Oçamçire’de yaşamaya güçleri yok artık. Ablası, bu durumu görmüş. Çalışkan, maharetli ve korkusuzmuş ablası; gizlice Batum’a gitmek üzere Oçamçire’den yola çıkmış. Batum’a gitmiş. Çünkü Türkiye Cumhuriyeti’nin yalnızca Batum’da Konsolosluğu varmış. Batum’a gitmiş ve Konsolos’a bir dilekçe vermiş. “Babamı kabahatsiz yere hapsettiler. Rahatımız kaçtı. Ağzımızın tadı kaçtı. Uykularımız kaçtı. Şimdiden sonra orada, Oçamçire’de yapamayız. Şimdiden sonra oralarda duramayız. Artık oralarda yaşamaya gücümüz yok. Biz Türkiye’ye gitmek istiyoruz. Bize bir çare bulun!” diye Konsolos’a dilekçe vermiş ablası. Konsolos da anneannemin ablasına şöyle demiş: “ Gemi geldiğinde, hazır olun!” Yine gizlice Oçamçire’ye dönmüş anneannemin ablası. Sonra Atatürk’ün de bu dilekçeden haberi olmuş. Atatürk şöyle demiş: “ Bir kişi için bile, bir vatandaşım için bile bir gemi gönderirim. Kim gelmek istiyorsa, gelsin!” Böyle diyordu anneannem.   Stalin iktidarının memurları, çoğu insanı Sibirya’ya sürmüş. Abkhazya Lazlarından da insanları Sibirya’ya göndermişler. Çoğu insan Sibirya’da kaybolmuş. Sibirya’da çok Laz kaybolmuş. Anneannem böyle diyordu.  Yaklaşık 4 ay sonra Turkiye’nin Batum Konsolosluğundan anneannemin ailesine haber gelmiş: “Hazır olun, Türkiye Cumhuriyeti’nin gemisi Sokhum Limanı’na gelecek.” Bu haberle, birgün, bir gecede bütün evi bir büyük kamyona yüklemişler. Kamyon başkent Sohkum’a gidecekmiş Oçamçire’den. Anneannemin ailesi de Sokhum’a gidecekmiş, ancak onlar taksi ile gideceklermiş. Türkiye’ye deniz yoluyla gideceklermiş. Türkiye’ye gemi ile gideceklermiş, adet öyle imiş. O sebeple de önce başkent Sokhum’a gitmek lâzımmış. Çünkü böyle uluslararası işler için yalnızca başkent Sokhum’daki liman kullanılıyormuş. Gümrük orada imiş. Ancak gemi hazır değilmiş. Gemi, Sokhum Limanına Türkiye’den gelecekmiş. Adet öyleymiş.  Geminin Türkiye’den ne zaman geleceğini de kimse bilmiyormuş. Geminin ne zaman geleceğini ne anneannemin ailesi ne de Stalin iktidarının memurları biliyormuş. Şimdi başkent Sokhum’dalar. Ancak evleri yok. Bir otele yerleşmişler. Fakat gemi Türkiye’den Sokhum Limanına bir türlü gelmemiş. O sebeple anneannemin ailesi bir ay üç gün otelde kalmış. Otelde beklemişler. Abkhazya’dan altın ve para ile gelmek de olmuyormuş. Altın ve para ile Abkhazya’dan çıkmak kanunen suçmuş. O sebeple de bütün altın ve paralarını başkent Sokhum’da harcamaları lâzımmış. Bütün paralarını başkent Sokhum’da harcamışlar. Ailesi, anneanneme de para vermiş;  çarşıya gitmiş. Para bitsin diye çanta satın almış, her renkten eşarp satın almış, şekerlemeler satın almış, her renkten iplik makaraları satın almış, her renkten kokulu sabun satın almış anneannem. Ütüler, ayakabılar ve bunun gibi ev eşyaları ve gereçler satın almış ailesi. Abkhazya’dan halı ile de çıkmak da kanunen büyük suçmuş. Onlara öyle demişler. Onlar da Oçamçire’de halılarını kilimle takas etmek için çareler aramışlar.  Aile, bütün parasını başkent Sokhum’da harcamış. Sonunda büyükannemin babasını hapishaneden çıkarmış Stalin’in memurları. Çok zaman geçmiş. Ve sonunda gemi Türkiye’den Sokhum Limanına gelmiş. Gümrükteki kanunî formalitelerden sonra, gemiye girip oturmuşlar. Gramafonları varmış. Gitarları varmış. Ablası pasta satın almış. Kutlama yapıyorlarmış gemide. Bir yandan sevinçliler, diğer yandan hüzünlüler. Sevinçliler, 25 yıl önceki evlerine gidiyorlar. Hüzünlüler, artık fakirler, arkadaşları, anıları ve mezarları Oçamçire’de kaldı. Yine de kutlama yapıyorlar. Çünkü yaşamaya umutları var. Gitar çalıyorlar. Şarkı söylüyorlar. Ancak yas zamanıymış. Atatürk vefat etmiş. Onların bu yastan haberleri yok. Böyle olunca da, geminin kamarotu gelmiş ve “Yas zamanı, Atatürk vefat etti. Haberiniz yok mu? Yastayız.  Kutlama yapmayın!” diye onlara tembihte bulunmuş. Meğerse tarih 10 Kasım 1938’miş. Anneannem böyle diyordu bize. Kamarotun bu haberi sebebiyle insanlar ağlamış. Anneannem 12- 13 yaşındamış o zaman.

Ali İhsan Aksamaz: Başkent Sokhum Limanından gemiye binmişler ve Azlağa’ya gitmişler, öyle mi?

Önder Acar: Hayır! Öyle değil. Azlağa’ya değil, gemi Trabzon Limanına gitmiş. Çünkü gümrük yalnızca Trabzon Limanında varmış o zaman. Hopa’da, Azlağa’da o zaman liman yokmuş. Hopa’da, Azlağa’da o zaman gümrük yokmuş. O sebeple de Trabzon Limanına gelmiş gemiyle anneannemin ailesi. Anneannem, ablası ile otelde kalmış. Anne ve babası Trabzon Gümrüğünde eşyaları beklemiş. Gümrük formalitelerinden sonra, Azlağa’ya gitmek için yola çıkacaklarmış. Ancak şimdiki gibi Trabzon’dan Azlağa’ya karayolu yok. Deniz yolu ile gidecekler. Fakat köye gitmek için paraları yokmuş. Oradaki akrabalarından biri aileye para vermiş. Bir akraba, anneannemin ailesine para vermiş. Oradaki akrabalardan biri, aileye 40 lira vermiş. Otelin parasını ödemişler. Sonra anneannemin babası, Azlağa’ya gitmek üzere bir taka tutmuş. Eşya ve diğer ev gereçleriyle takaya binmişler. Azlağa’ya gidiyorlar. Hava kötüymüş. Hava çok rüzgârlıymış. Deniz büyükmüş. Azlağa’nın deniz kıyısına gelmişler. Ancak Azlağa’nın deniz kıyısı fırtınalıymış. O sebeple taka, Azlağa’nın kıyısına yanaşamamış. Peroniti’de liman var diye taka Peroniti’nin kıyısına gitmiş. Takadan eşya ve diğer gereçleriyle çıkmışlar. Orada kalmışlar. İkinci gün hava güneşliymiş. Azlağa’ya gitmek üzere, Peroniti kıyısından yürüyerek yola koyulmuşlar. Ne iyi bir yol ne de köprü varmış. Yürüyerek Peroniti’den Azlağa’ya gitmişler. Şöyle diyordu anneannem: “Geldik, geldik dağ. Geldik dağ. Otların içinde kaybomuş tahta eski bir ev! Yıkık, dökük eski bir ev! Merdivenlerde mürver çıkmış, purçuma çıkmış! Yürüyecek yer yok! Annem oturdu, ağladı; komşular geldi. Ne oldu diye sordular. Çarşıya yol yoktu. Patikalardan yürüyerek gidiyorduk. Hısım- akrabalar geldi. Hiçbir şeyimiz yoktu. Köy ahalisi, bize mısır verdi; lâhana getirdiler, fasulye getirdiler, süt getirdiler, yoğurt getirdiler. Çok şey getirdiler. Sonra yaz mevsimi geldiğinde, biz de ektik, çalıştık, çalıştık da mısırımız da oldu. Fasulyemiz de oldu. Lâhanamız da oldu. Büyükannemiz bize bir inek verdi. İneğimiz oldu; sütümüz de oldu. Yoğurdumuz da oldu. Her şeyimiz oldu. Çalışınca, her şeyimiz oldu.”  Annennem böyle diyordu. Paraları yokmuş. Hiç birşeyleri yokmuş. Eski evde oturmuşlar. İneğin sütüyle yaşıyorlarmış. Canla-başla alışmışlar. Ailenin mısırı olmuş. Fasulyesi olmuş. Ailenin inekleri de, tavukları da olmuş. Herşeyleri olmuş.  Anneannemin erkek kardeşilerinin ikisi de daha Abhazya’dayken hastalıktan ölmüşlerdi. Ailede erkek çocuk yoktu. Anneannemin babası, daha sonra tekrar evlenmiş. O eşinden iki erkek, bir kızı çocuğu daha olmuş sonraları. Tabi aileye bakmak, köydeki o zamanki imkânlarla mümkün olmayacağı için hep ömrü gurbetlerde çalışarak geçmiş. Gurbete gitmeye mecbur olmuş.  

Ali İhsan Aksamaz: Oçamçire’de yaşıyorlarken, anneannenizin ailesinin modern bir evi vardı. Toprakları vardı. Halleri iyiydi. Kazançları iyiydi. Stalin’nin yanlış politikaları sebebiyle Türkiye’ye geldiler. Bu büyük bir insanlık trajedisi. Abkhazya’da çok- kültürlü bir kente yaşıyorlardı, fakat eski köylerine 25 yıl sonra muhacir gelmişler.

Önder Acar: Yanlış değil. Evet, doğru söylüyorsunuz. Çok kötü haller görmüşler. Oçamçire’de durumları çok iyiymiş. Oçamçire’de modern evleri varmış. Her çeşit meyveleri varmış. Toprakları varmış. Oçamçire’de sosyal hayatları da çok zenginmiş. Evlerini ve topraklarını orada bırakmışlar. Arkadaşlarını bırakmışlar. Komşularını bırakmışlar. Mezarlarını bırakmışlar. Parasız yola koyulmuşlar. Şimdiye kadar oradaki hiçbirşeyden fayda görmedi ailemiz. Anneannemin ailesi Oçamçire’de çok iyi bir hayata sahipmiş. Herşeyleri bolmuş. Anneannem İskender Tzitaşi’yi de görmüş.  İskender Tzitaşi, annaannemin Oçamçire’deki okulunu ziyaret etmiş. Anneannem, Laz Okulu’nda İskender Tzitaşi’nin kitabını okumuş. Anneannem, her şeyi öğrenmiş. Gençti. Anneannemin Oçamçire’deki okuldan çok arkadaşı varmış.  Müslüman Ermenilerden, Müslüman Abazalardan arkadaşları varmış. Oçamçire’deki okulda Hıristiyan miliyetlerden arkadaşları da varmış anneannemin. İyi komşuları varmış. Anneannem, Sibirya’ya sürülmüş Lazlardan da bahsediyordu.

Ali İhsan Aksamaz: O zamanki Abkhazya’nın Oçamçire kenti ve o zamanki Azlağa köyüne ilişkin başka nelerden bahsediyordu anneanneniz? Lütfen, bize onlardan da bahsedin!

Önder Acar: Abkhazya’da büyük ağabeyi Abazalardan bir kızı sevmiş. Abaza kız da anneannemin ağabeyini sevmiş. Birbirlerini sevmişler. Kız, çok güzelmiş. Uzun boyluymuş. Çok akıllıymış. Deniz gibi gözleri varmış. Güneş gibi saçı varmış. Adı Tuna’ymış Ancak bir ailenin bir kızıymış. Öyle olunca da anneannemin büyükleri ağabeyine şöyle demişler: “Biz Türkiye’ye gideceğiz. Bu kız, seninle evlenince, o da seninle Türkiye’ye gidecek. Öyle olunca da kız Türkiye’de kimsesiz kalacak. Yazık! Seni, bu kız ile değil de, bir başka kız ile evlendirelim! Bu hem senin hem de kızın ailesi için iyi olur.”  Anneannemin ağabeyini başka kızla evlendirmişler. Bu kız Hopalı’ymış. Güzel kızmış. Anneannemin 5 çocuğu olmuş. Anneannemin bir erkek çocuğu olmuş. Oğlu vefat etmiş.

Hopa’ya ilk geldiklerinde, yas zamanıymış, çünkü Atatürk vefat etmiş. Millet, büyük yastaymış. Hopa’ya ilk geldiklerinde, ailenin hiç birşeyi yokmuş. Ablası veremden vefat etmiş.  Ağabeyleri vefat etmiş.  Ailede erkek çocuk olmadığı için, anneannemin babası, dedem, gurbete para kazanmak için gitmiş. Bir şirkete girmiş. Sigortalı bir işe girmiş. Maaşı olmuş. Anneannemin annesinde nefes darlığı hastalığı olmuş. Hastalığın ilâcı yokmuş. Sonra anneannemin annesi vefat etmiş. Annesi vefat edince, babası evlenmiş. İkinci eşinden iki erkek ve bir kız çocuğu olmuş. Yeni çocuklar aileyi şenlendirmiş. Yeni erkek kardeşlerini ve kızkardeşini çok seviyordu anneannem. Erkek kardeşlerini çok seviyordu anneannem.  Önceki erkek kardeşlerinden sağ kalan yoktu. Anneannemi, dedeme vermek istemişler.  Ancak önce razı olmamış anneannem. Ne yapsın?! Babalar evlendirince, anneannem de evlenmiş; 17 yaşındaymış. Anneannem hamileymiş, çocuk karnındaymış ki, Hükümet, dedemi askere almış. Anneannemin çocuğu doğmuş. Bir kızı olmuş. Anneannem hastalanmış, az daha ölüyormuş. Dedemin askerliği bitmiş, köye dönmüş. Üç yıl sonra dönmüş. O zamanlar Hopa’da tornacı yokmuş. Hopa’da tamirci kimse yokmuş o zamanlar. Dedemin o işten iyi kazancı olmuş. Aile büyük bir torna tezgâhı satın almış. Çalışmışlar. 4 katlı bir ev inşa etmişler. Dükkânları olmuş. Ev yapmışlar. İyi yerlerde oturmuşlar. Anneannemin 12 torunu vardı. 

   

Ali İhsan Aksamaz: Önder Bey, bize ailenizin trajik hikâyesinden bahsettiniz.  Ancak bu yalnızca ailerinizin trajik hikâyesi değil. Abkhazya’dan sürülmüş yüzlerce Laz ailesinin de trajik hikâyesi. Evlerinden, topraklarından atılan Zazaların, Çeçenlerin, Ahiska Türklerinin, Kürtlerin, Karaçay- Malkar Türklerinin, Kırım Tatarlarının, Hemşinlilerin, Müslüman Gürcülerin, Rusların, Müslümanların, Hıristiyanların, Yahudilerin ve diğer sürülen halkların da, siyasî sürgünlerin de hikâyesi bu. Hikâyenizle hüzünlendik. Çünkü bizler de benzer hüzünlü hikâyelerin mirasçılarıyız.  Size çok teşekkür ederim. Sorularımı güzelce cevapladınız. Siz de isterseniz, söyleşimizi sonlandıralım. Ancak yine de söyleyecekleriniz varsa, lütfen onlardan da bahsedin! Her zaman yüzünüz gülsün. Yüz yaşınıza kadar yaşayın!

Önder Acar: Biz oraya ait tapuya sahibiz. Oradaki haklarımız için neler yapabiliriz?

Ali İhsan Aksamaz: Sanırım bu durumda yüzlerce aile var. Rusya Federasyonu Büyükelçiliğine, Gürcistan Cumhuriyeti Büyükelçiliğine ve Abkhazya Cumhuriyeti Temsilciliğine birer dilekçe verin. Sanırım, onlar size yol gösterir. Böyle söyleyebilirim.

Önder Acar: Teşekkür ederim.

Ali İhsan Aksamaz: Ben de teşekkür ederim.

 +

“ლაზური ნწოფულასთი იგურერენ ნანდიდი ჩქიმიქ ნოღა ოჩამჩირეს!”

(გოწოთქვალა:  ანდღანერი მუსაфირი ჩქიმი რენ აჯარი. ონდერ აჯარი რენ ჩქინებური მახეშნოხვენეფეშენ ართერი. მა ემუ 2011 წანაშენ დონი ვიჩონოფ. ონდერ აჯარი კალა არ ინტერვიუ დოპი დო მუში ბიჲოგრაфი დო ემინდრონერი აფხაზეთის დობადერი ნანდიდი მუშიში გონოშინეფეშენ მოლაფშინით ჩქინ. მათი სოვჲეთეფეშ ართიანობაში ხილაфი ეკონომი-პოლიტიკაფეშენთი მოლაფშინი.  აჲა რენ ინტერვიუ ჩქინიში ტექსტი. ალი იჰსან აქსამაზი. 11. X. 2019)

+

ალი იჰსან აქსამაზი: წოხლე ბიჲოგრაфი თქვანიშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ! სო ჲეჩქინდით, დიბადით? ნამუ ნწოფულაფეს იგურით? მუ მესლეღი გიღუნან? სონური რეთ? აწი სო სქიდუთ? მუ დულჲა იქიფთ? ნამუ ნენაფე გიჩქინან? ჭიტა- ჭიტა დუდი თქვანიშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ!

ონდერ აჯარი: მა დოვიბადი ნოღა ზონგულდაკის. 1984 წანას დოვიბადი. წოხლე ნიღდეში უნივერსიტეტიში რადიო- ტელევიზჲონიში ბურმეს დოვიგური, ეკულეთი მარმარა უნივერსიტეთიში ართიქართისობაში фაკულტეთიში რადიო- ტელევიზჲონი დო სინემაში ბურმეს დოვიგური. აჲა გამანთანა-გურაფა შკულეთი მარმარა უნივერსიტეტიში სინემაში ბურმეს მაღალი ლისანსიში ნოჩალიშეს ქოგევოჭკი. რეჟისორობა ვიქიფ. ნოღა ისტანბოლის ფსქიდურ ანდღანერი ნდღას.

ალი იჰსან აქსამაზი: მა ქომიჩქინ, არ ჩქვა პროჟე ჩქვა ქოგიღუნან. ამციქა აჲა პროჟე თქვანიშენთი მოლამიშინით, მუ იყვენ!

ონდერ აჯარი: ჰო; არ ჩქვა პროჟე ჩქვა ქომიღუნ. აჲა პროჟე ჩქიმი ჰემი დოხმელი რენ, ჰემითი ლამთინალური რენ. ნანდიდი ჩქიმიში სქიდალაშენ ამბარონი რენ აჲა პროჟე ჩქიმი.  არ რაბისკური фილიმიში პროჟე ქომიღუნ. ჰემი ნანდიდი ჩქიმიში ჯოხო ოსქედინუ, ჰემითი აფხაზეთიში ემინდრონერი ლაზეფეშენ მოლაშინუ მინონ აჲა პროჟე ჩქიმითენ. მილეთის აფხაზეთიში ემინდრონერი ლაზეფეშენ მუთუ ვა უჩქინ. მარა фინანსური პრობლემი ქომიღუნ. ედო სპონსორი დომაჭირს აჲა რაბისკური фილიმი შენი.

ალი იჰსან აქსამაზი: ნანდიდი თქვანიშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ! ნანდიდი თქვანი კალა ინტერვიუფე ყვით დო კამერაშა ეშიღით. ნანდიდი თქვანიქ ბერობა მუშიშენ მოლაგიშინეს; ეშო მიჩქინ.  ლაზური ოღარღალუთენ ბერობა მუშიშენ მოლაგიშინეს ეშო ვა რენი?! მუ ჯოხონტუ რამეთლი ნანდიდი თქვანის?

ონდერ აჯარი: ჰო! რამეთლი ნანდიდი ჩქიმის ნაჯიჲე ჯოხონტუ. 30 მარიაშინა 2016 წანა რტუ, ნანდიდი ჩქინი დომიღურეს. ჰო, ნანდიდი ჩქიმი კალა ბღარღალი. არ фარა ვარ, დიდო фარა ბღარღალი მა ნანდიდი ჩქიმი კალა. დიჟიტალური фილიმეფე ხეს ქომიღუნ. ლაზური фილიმეფე მუში ხეს ქომიღუნ.

ალი იჰსან აქსამაზი: გიჩქინან, ლაზეფე მაგურბეთე რენან. იროთე გურბეთიშა ულურტეს. ოში წანა ექოლეთი, ჟურ ოში წანა ექოლეთი ეშო რტუ. ემინდრონერი ნანანოღა ისტანბოლი დიდო მენდრა რტუ.  ემუშენითი მოსკოვაშა, სოჭიშა, თბილისიშა, გაგრაშა, გუდაუთაშა, სოხუმიშა, ოჩამჩირეშა, ანაკლიაშა დო ამკათა ნოღაფეშა ულურტეს. მარა დიდოფეთეთი აწინერი აფხაზეთიშა ულურტეს.

ონდერ აჯარი: მთინი გიჩქინან დო მთინი ზოპონთ. ოჯაღი ჩქინი რენ აზლაღური. იფთი ნანდიდი ჩქიმიში ბაბა აზლაღაშენ ქომეხთერენ ოჩამჩირეშა. ედო დიბარგერენ ნოღა ოჩამჩირეშა; ფარა მოგაფუ შენი ქომეხთერენ ნოღა ოჩამჩირეშა.

 ალი იჰსან აქსამაზი: ჩქინ მიჩქინან, ლაზეფე დულჲამხვენუ რენან. იფთი, ჩქვალეფეში ბაღი-ბახჩეს იჩალიშაფტეს. ყონა ონთხორუფტეს. ჩაი წილუფტეს. თუთუმი წილუფტეს. ხილი წილუფტეს. ვანა არ უსტაში ჲანის იჩალიშაფტეს. არ კელე დულჲა იგურაფტეს მაჟურა კელეთი ფარა მოგაფტეს. ოკულეთი ეჲა ჩქინა დო ფარათენ ჩქვადოჩქვა დულჲაფე ოხვენუში გზალეფე გორუფტეს დო იქიფტესთი. ნამთინი ლაზეფექ სოხუმიში შქაგურის სქიდუტუ. ანთეფეშენ ნამთინეფესთი დუქჲანი, მაღაზა, ოთელი დო ემუსთერი მულქი უღუტეს დო თიჯარეთიში დულჲაფე იქიფტეს. ნამთინი ლაზეფეს ჩამლი დო ჭიტა კარავი ქუღუტეს. ლაზეფექ ბერე-ბარი კალა გუდაუთა, სოხუმი, ოჩამჩირე სთერი ნოღაფეს დო ენთეფეშენ ხოლოს ოფუტეფეს სქიდუტეს. კაი სქიდალა ქუღუტეს.

ონდერ აჯარი: დიდო მთინი ზოპონთ, ამკათა ამბარეფე ნანდიდი ჩქიმიშენთი ვოგნაფტი. დიდო ტრაჟიკური სქიდალა აყვერენ ნანდიდი ჩქიმის. ნანდიდი ჩქიმი რენ, მარა ბაბა ჩქიმიში ნანა ვარ, ნანა ჩქიმიში ნანა რენ. მაღაზა, დუქჲანი უღუტერენან ენთეფეს. დიხა უღუტერენან აფხაზეთიში ნოღა ოჩამჩირეს.

ალი იჰსან აქსამაზი: აწი გომაშინუ; რამეთლი მჭარუ ჩქინი მუნირ ჲილმაზ ავჯიში ოჯაღისთი დიხა უღუტერენან აფხაზეთის. ეჲა დიხაში თაფუთი უღუტერენან ენთეფეს. ეშო მიწვერეტუ რამეთლი მუნირ ჲილმაზ ავჯიქ. მა გურჯისთანის ვორტი 2005 წანას. ნოღა ზუგდიდის ვორტი რამეთლი მუნირ ჲილმაზ ავჯი კალა. აფხაზეტიში ტერიტორჲა იძირეტუ ნოღა ზუგდიდიშენ. ემინდროსთი მოლამიშინერეტუ ენთეფეში ექონი დიხა დო თაფუ რამეთლი მუნირ ჲილმაზ ავჯიქ.

ონდერ აჯარი: ჩქინთი თაფუ ქომიღუნან ექონი დიხაში. ნანდიდი ჩქიმისთი პანდა ხავესობა ქუღუტუ ექონი დიხაშა დო ემინდრონერი სქიდალაშა. დიდო ხავესობა ქუღუტუ აფხაზეთიში ნოღა ოჩამჩირეშა ოხთიმუშა. დიდო ხავესობა ქუღუტუ ექონი ბერობა მუშიში მანებრაფე ოძირუშა. დიდო ხავესობა ქუღუტუ ექონი ბერობა მუშიში მანებრაფე მოკითხუშა. ემინდრონერი მანებრაფე მუში საღი რტუი, ღურელი რტუი, ვა უჩქიტუ ნანდიდი ჩქიმის. ედო პანდა მერაღი ქუღუტუ ბერობა მუშიში მანებრაფეშა. მარა იმქჲანი ვა აყვერენ ემუს. სარფიში სინორიში ნეკნა გოინწკუ. სოვჲეთური რუსჲა დილიხვუ, მარა ნანდიდი ჩქიმითი დიხჩინუ დო მენჯელიშენ მელუ. მარა პანდა მოლაშინაფტუ ემინდრონერი მანებრაფეშენ. პანდა მოლაშინაფტუ ემინდრონერი ნოღა ოჩამჩირეშენ. პანდა მოლაშინაფტუ სქიდალა მუთეფეშიშენ ემინდრონერი ნოღა ოჩამჩირეს.      

ალი იჰსან აქსამაზი: ჰო! აწითი ნანდიდი თქვანიში სქიდალაშენ ბღარღალათ. მუში სქიდალაშენ მოლამიშინით; მუნდეს დო სო დიბადერენ, მუნდეს დო სო ჲეჩქინდერენ ნანდიდი თქვანი?

ონდერ აჯარი: ნანდიდი ჩქიმი დიბადერენ, ჲეჩქინდერენ ნოღა ოჩამჩირეს. ვითონ ჩხორო ოში დო ეჩი დო ხუთ (1925) წანას ჲეჩქინდერენ, დიბადერენ ნანდიდი ჩქიმი. ნანა-ბაბა მუში ექ ტერენ, ექ იჩალიშეფტერენ. ნანდიდი ჩქიმიში ბაბა ქომეხთერენ ნოღა ოჩამჩირეშა. ეჩი დო ხუთ (25) წანა ექ სქიდერენან. დიდო კაი ხალი უღუტერენან; დუქჲანეფე, ოთელეფე, მაღაზეფე უღუტერენან ენთეფეს. დიდო ზენგინი ტერენან. ენთეფეს უღუტერენან დიდო კაი სქიდალა. ოხორი მუთეფეში წოხლე დიდო დიდი ისტასჲონი რტერენ. მენდრა ჲეეფეში; ბათუმიში, სოხუმიში ოტობუსეფეში შქაგურითი ექ ტერენ.  კართა შეჲიშენ მბოლი- მბოლი უღუტერენან. აჲა ხალი რტერენ ლენინიში ორას. ეკულე იქთიდარიშა სტალინი ჲეხთერენ. სტალინიში იქთიდარითენ კითლუღი ჲეჩქინდერენ დო ქოვალი მილეთის ვესიკათენ მეჩერენ ექონი ჰუქუმეთიქ; დოლოქუნუ ვა ტერენ, ოჩკომალე ვა ტერენ, მუთუ ვა ტერენ.

ალი იჰსან აქსამაზი: ნანდიდი თქვანიქ ნწოფულას იგურერენი? არმციქათი ნანდიდი თქვანიში გურაფა-გამანთანაშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ!

ონდერ აჯარი: რუსული ნწოფულას იგურერენ ნანდიდი ჩქიმიქ; არ-ჟურ წანაშ მორგვალის იგურერენ რუსული ნწოფულას. რუსული ნენა კაიხეშა ქუჩქიტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. ნამთინი ორაფეს, რუსული დო გურჯული ნენაფე ღარღალაფტუ ექონური რუსი დო გურჯი ტურისტეფე კალა ნოღა ხოფას. ნანანენა მუში სთერი, ეშო მსქვაშა ღარღალაფტუ ემუქ. ლაზური ნწოფულასთი იგურერენ ნანდიდი ჩქიმიქ ნოღა ოჩამჩირეს. ისქენდერ წითაშიშენ ამბარი ქუღუტუ. ისქენდერ წითაშიშენთი მოლაშინაფტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. ისქენდერ წითაშიქ ქეთაბეფე ჭარერენ ლაზეფე შენი. ქეთაბიშენ შიირეფეთი მიწუმერტეს ნანდიდი ჩქიმიქ: “სო რტი, სო რტი ხალიდი?/ ჩხომის ვორტი, ნანდიდი./ გაჭოფუი, ხალიდი?/ ვა მაჭოფუ, ნანდიდი…” აშო ეზბერიშენ მიწუმერტეს ნანდიდი ჩქიმიქ. ლაზური ნწოფულაში მამგურაფალე ლაზი ტერენ. ხუსეინ აკალანი ტერენ მამგურაფალე მუთეფეში ლაზური ნწოფულას. ლაზური ნწოფულა ტერენ ლენინიში ორას. ლენინი ღურერენ. ლენინი შკულე, სტალინიქ ჲეხთერენ იქთიდარიში ტახთიშა. უკულე ლაზური ნწოფულა გეინკილინერენ დო გურჯული ნწოფულა გუინწკერენ. გურჯული ნწოფულასთი იგურერენ ნანდიდი ჩქიმიქ. გურჯული ნენათი ქუჩქითუ.

 ალი იჰსან აქსამაზი: ამბარეფეში კრონოლოჟი არმციქა პრობლემონი რენ, მარა ამბარეფე ხილაфი ვა რენ. კრონოლოჟი ვარდო ამბარი რენ ბეჯითი! მათი ეშო ქომიჩქინ. ნანდიდი თქვანიში ბერობაშენთი მოლამიშინით. ნანდიდი თქვანიში ემინდრონერი მანებრაფეშენთი მოლამიშინით, მუ იყვენ!

ონდერ აჯარი: ნანდიდი ჩქიმის უყონუნტერენ ჩქვადოჩქვა მილეთეფეშენ მანებრაფე. ემ მანებრეფე მუშიშენ პანდა ყოროფათენ მოლაშინაფტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. გურჯი, ურუმი, აფხაზი, მარგალი, რუსი, ერმენი მანებრაფე უყონუნტერენ ნანდიდი ჩქიმის. ხრისტიჲანი- მუსლიმანი კართა ოჯაღიშენ მანებრაფე უყონუნტერენ ნანდიდი ჩქიმის. მუსლიმანი ერმენეფე ქორტერენან; მუსლიმანი აბაზაფე ქორტერენან მანებრაფე მუშიში დოლოხე. კართა მილეთიშენ მანებრა აყვერენ ნანდიდი ჩქიმის. ხრისტიჲანი- მუსლიმანი კართა მილეთიშენ ოჯაღეფეში ოხორეფე ქორტერენ ნანდიდი ჩქიმიში ოხორიში ჲანის. მუსლიმანი ერმენეფეთი, მუსლიმანი აბაზაფეთი,  მუსლიმანი ურუმეფეთი ქორტერენან ნანდიდი ჩქიმიში მაჰალლეს.  ემუშენითი ნამთინეფე ჭიტა-ჭიტა რტუ ნათი, (7-8) შქით-ოვრო ნენა ქუჩქიტუ ნანდიდი ჩქიმის. უდოდგინუ ვიქტორჲა ჯოხონი არ მანებრა მუშიშენ მოლაშინაფტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. ვიქტორჲა ტერენ ხოლოსონი მანებრა მუში; რუსი ტერენ. ართიქართის დიდო ყოროფტერენან. ნანდიდი ჩქიმიქ პანდა ვიქტორჲა დო მუთეფეში მანობრობაშენ ღარღალაფტუ. პანდა ჲანჲანის ტერენან. ვიქტორჲაში ნანა- ბაბა მუში დულჲაშა იდუში, ნანდიდი ჩქიმი პანდა ვიქტორჲაში ჲანის ტერენ.  ვიქტორჲაში ნანა-ბაბაქ ოწინალე იქიფტერენ. პანდა ვიქტორჲა გორუფტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. პანდა ვიქტორჲა შინაფტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. დიდო-კულტურონი არ მაჰალლეს დიბადერენ დო ირდერენ ნანდიდი ჩქიმი; მუსლიმანეფეშენ, ხრისტიჲანიშენ, ჯამეშენ, კილისეშენ ამბარი ქუღუტუ. დიდო მოდერნული სქიდალა სქიდერენ ნანადიდი ჩქიმიქ ნოღა ოჩამჩირეს. ჭეშიდიდოჭეშიდი ყურძენი უღუტერენან. ბინეხი უღუტერენან. ჭეშიდიდოჭეშიდი ლუღი უღუტერენან. პანდა თენექეთენ ჲოფშა თოფური დვაყვერენან. ლუღიშ რეჩელი იქიფტერენან. ყომურიშ რეჩელი იქიფტერენან. ქოთუმეშ კაურმა იქიფტერენან. მცხულიშ პეკმეზი იქიფტერენან. კართა ჭეშიდი ხილი უღუტერენან. დიდო რახატი ტერენან. კაი ხალი უღუტერენან კითლუღიში ორას აფხაზეთის. მსქვა ოხორი უღუტერენან ნოღა ოჩამჩირეს. კაი დულჲა უღუტერენან. კაი მოგაფა უღუტერენან. თაფულონი დიხაფე უღუტერენან ნოღა ოჩამჩირეს. ეჲა დიხაფეში თაფუ აწითი ხეს ქომიღუნან ჩქინ. კრამაфონი დო გიტარი უღუტერენან. მუსიკიშ კულტური უღუტერენან. დიდო მოდერნული სქიდალა სქიდერენ ნანადიდი ჩქიმი დო ოჯაღი მუში ნოღა ოჩამჩირეს.

ალი იჰსან აქსამაზი: ირфან ჩაღათაჲ ბეგიქ არ ქეთაბი გამოჩქუ. ქეთაბის ჯოხონს “ჩქუნი ჭარა დო ალბონიში სუფარა”. აჲა ქეთაბი რენ ისქენდერ წითაშიში ნოჩალიშეფეშენ. ქეთაბის გეძინ ისქენდერ წითაშიში დოხმელი მექთუბეფეთი. აჲა ნოჭარეფეშენ ართერიქ ემინდრონერი აფხაზეთიში ემინდრონერი ლაზეფე დო მახორობა მუთეფეშიშენთი მოლაშინაფს. მა ქომიჩქინ, ლაზეფე მუშენი მოჰაჯირი გამახთეს ემინდრონერი აფხაზეთიშენ. სტალინიში დესპოტური იქთიდარიშ გურინე, ემინდრონერი აფხაზეთიშენ მოჰაჯირი გამახთეს ლაზეფე, აჲა კაიხეშა ქომიჩქინ მა.  1928 წანაშაქის, 5 000 ლაზი სქიდუტუ აფხაზეთის. აშაცკვარი, პარჭანტა, ხარუტა, პშარტილუღი, აბგარხუკი ჯოხონი მუხურეფეს სქიდუტერენან. ამკათა მთინი ამბარეფე მეჩაფს წითაში ისქენდერიქ ქეთაბი მუშითენ. ემინდრონერი აფხაზეთიში ჰუქუმეთიქ უმუთელი ლაზეფეს დიხა ქომეჩერენ. აჲა დიხა ოჩამჩირეში ლიმანიშა ხოლოს ტერენ. ედო “მჭითა ლაზისთანი” ჯოხონი არ კოლმანითი ითეშქილინერენ.  აჲა რენ რესმური ამბარი. აფხაზეთიში პარლამენტოქთი ემინდრონერი ექონი ლაზეფეში მაღდურიჲეტიშენ მოლაშინერეტუ 15 გუმას 1997 თარიღის. ადილე აბბასოღლიში ქეთაბიქთი ამკათა ამბარეფეშენ მოლაშინაფს. ქეთაბიში ჯოხო რენ “უგოჭკონდე გონოშინეფე”. ხოშ ადილე აბბასოღლიქ დიდოფეთენ აფხაზეფეში ტრაჟედეფეშენ მოლაშინაფს, მარა აფხაზეთიში ლაზეფექთი დო ლაზი სოსჲალისტი გამანთანერეფექთი მენგაფერი ეზიჲეტეფე ქოძირეს.  სიბირჲაშა სურღუნიშა მენდაჩქვინერი ლაზეფეშენ მოლაშინაფს ჰელიმიში ხასანიქთი. ჰელიმიში ხასანიქთი ჭარერენ მენდაჩქვინერი კოჩეფეში ტრაჟიური ხალი. მარა ლაზეფე უმანჯელი რენან, ემუშენითი მითის მუთუ ვა უჩქინ ენთეფეში ემინდრონერი პატი ხალიშენ. მა ინგლისური დერსეფე მეფჩაფტი ნოღა ისტანბოლიში მაჰალლე გაზის; არ ხანუმი მემაგუ. ემ ხანუმი დიბადერენ კაზაქისთანის. ლაზი ოჯაღიში ბერე ტერენ. ემუქთი ონჭელონი ამბარეფე ქომომჩერეტუ ოჯაღი მუშიში სურღუნიშენ. რამეთლი ჯუმადი ჩქიმი წალენი ნაფშითური ჲამახოღლი ჲუქსელ ჲილმაზიქთი მზახალეფე მუშიში გონოშინეფეშენ მოლამიშინაფტეს. ჰემინდროს ჲუქსელ ჯუმადიში მზახალეფეშენ ნამთინეფეთი აფხაზეთის ტერენან. ჲუქსელ ჯუმადიქ ლაკობაშენთი მოლაშინაფტუ. ენთეფესთი მენგაფერი ამბარი დო გონოშინეფე ქუღუნან.  ნანდიდი თქვანიქ მუ თქუმერტუ აჲა მოჰაჯირობაში სებები შენი. მუშენი მოჰაჯირი გამახთერენან ნოღა ოჩამჩირეშენ? მუშენი მოჰაჯირი გამახთერენან ემინდონერი აფხაზეთიშენ? აჲა მოჰაჯირობა რტუი, მულთეჯობა რტუი, ხოშ ალლაჰის აჲა კაიხეშა ქუჩქინ! აჲა მოჰაჯირობა სებებიშენ მოლაგიშინაფტესი?

ონდერ აჯარი: აჲა დულჲაში მთინი სებებიშენ ვა მოლაშინაფტუ. ასთი აჲა დულჲაში მთინი სებებიშენ ამბარი ვა უღუტუ, მოჰაჯირობაში ორას ჭიტატა კულანი ტერენ დო ემუშენი. ვა უჩქიტუ ემუს. (12-13) ვითოჟურ- ვითოსუმ წანერი ტერენ. სტალინიში იქთიდარიქ ჯიხას ქომოლოხუნერენ ნანდიდი ჩქიმიში ბაბა; ჯამჯილუღი იქიფტერენ. “ჩქვაში დულჲას ვა აკათეტუ; დევლეთიში დულჲაფეს ვა აკათეტუ; პოლიტიკაში დულჲაფეს ვა აკათეტუ; პატი დულჲაფეს ვა აკათეტუ ბაბა ჩქიმიქ” ჲადო მოლაშინაფტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. სერიშ გვერდის ტერენ, ჰუქუმეთიში კოჩეფე ქომეხთერენან ოხორი მუთეფეშიშა, არამა-ტარამა ყვერენან დო მენდიყონერენან ბაბა მუში ჯიხაშა დო ქომოლოხუნერენ ემუ ჯიხას ოთხო თუთაშ მორგვალის. ბაბა მუში მოლახედერენ ოთხო თუთაშ მორგვალის. ოთხო თუთა შკულე ხაპისხანაშენ გამახთერენ ბაბა მუში. “ორქო უღუნ” ჲადო იხბარი ყვერენ არ კოჩიქ დო ემუშენი ქომეხთერენან ჰუქუმეთიში კოჩეფე. მაჟურანი фარა ხოლო ქომეხთერენან ჰუქუმეთიში კოჩეფე. “ტაბანჯა გიღუნან, ილლა ქომომჩით” ჲადო ქომეხთერენან ჰუქუმეთიში კოჩეფე.

ალი იჰსან აქსამაზი:  წოხლე (1917/ 18- 1920) ოლანდე კაфკასჲაში გერმალური ხალკაფეში ჯუმჰურიჲეთის მხუჯი ნიჩინუ, ეკულეთი აჲა ჯუმჰურიჲეთი ნიკარბინუ. წოხლე (1922- 1936) ტრანსკაфქასჲა სოვჲეთური სოსჲალისტური фედერალური ჯუმჰურიჲეთის მხუჯი ნიჩინუ, ეკულეთი აჲა фედერალური ჯუმჰურიჲეთი ნიკარბინუ. წოხლე ლაზეფე დო მარგალეფეს კულტურული ჰაკეფე ნიჩინუ, ეკულე აჲა ჰაკეფე მუთეფეში ნიკარბინუ. ლენინი დო სტალინიში ეკონომი-პოლიტიკაფე ხილაфი რტუ. ლენინი დო სტალინიში მილეთობაში პოლიტიკაფე ხილაфი რტუ. აშო იყუშითი, სტალინიქ ჩქვა დინი დო მილეთობაფეშენ კოჩეფე დუშმანი შინაფტუ. სტალინი რტუ ხილაфი გოწონჯღონერი. მთინი გიწვათ; კომუნისტური პარტიში პოლიტიკაფე ხილაфი რტუ. ტოქსენერი თუთას, გუნ ზილელიში არ ქეთაბი ქოგამახთუ. ქეთაბის ჯოხონს “1917-1918 გექთალაშენ არ პარტილონი დიკთატორობაშა”. გუნ ზილელიქ მოლამიშინაფან კომუნისტური პარტიში ხილაфი პოლიტიკაფეშენ.

სტალინიში იქთიდარიქ ეჲა ვარნა აჲა სებებითენ აფხაზეთიში ლაზეფეს რახატი ვა მეჩაფტუ. ხალბუქი ლაზეფეში სოსჲალისტი გამანთანერეფექთი გუმაში გექთალასთი, სოსჲალიზმიში ოკიდუსთი გურდოშურითენ მხუჯი მეჩერეტეს. ედო ეჲა- ვარნა სებებითენ, ლაზეფე აფხაზეთიშენ ომტინაფუ შენი გზალეფე გორუფტუ; ეშოთი იქიფტუ სტალინიქ. მუსლიმანეფე; ლაზეფე, ზაზაფე, ჩეჩენეფე, აჰისკური თურქეფე, ქურდეფე, კარაჩაჲ- მალკარული თურქეფე, კირიმიში თათარეფე, ჰემშილეფე, მუსლიმანი გურჯეფე დუშმანი შინაფტუ სტალინიქ.  მუსლიმანეფე; ლაზეფე, ზაზაფე, ჩეჩენეფე, აჰისკური თურქეფე, ქურდეფე, კარაჩაჲ- მალკარული თურქეფე, ჰემშილეფე, მუსლიმანი გურჯეფე, კირიმიში თათარეფე დო მაჟურა ხალკეფე გეტკოჩუ თარიხური დიხა მუთეფეშიშენ სტალინიქ.  არ ნენათენ მთელი ხალკეფეში მანებრა ვა რტუ, მარა თარიხიში დიდი ზალიმეფეშენ ართერი რტუ სტალინი. კომპარტიშენ მთელი გზამშინეფე მუშითი დოყვილაფუ სტალინიქ. სტალინიქ დოყვილაფუ ნესტორ ლაკობა. სტალინიქ დოყვილაფუ ისქენდერ წითაში. სტალინიქ დოყვილაფუ სულთან გალიჲევი. ხალკეფეში მანებრა ვარდო, ხალკაფეში დუშმანი რტუ სტალინი. სტალინის გურჯული დიცხირი ქუღუტუ მარა, რუსიфიკასჲონიში კოჩი რტუ. სტალინი რტუ ხილაфი გოწოჯღონერი. ნილუфერ დევრიშოვაქ კირგიზისთანიშა ჩვინერი ლაზეფეში ამბარი მეჩაფს ჟურნალი ბიზიმ აჰისკაში 48-ა ნომერის. მელენი სარფული ნარაკიძე ხანუმიქთი უჩვერი ლაზეფეში ამბარი მეჩაფს ჲუტუბიშენ. თრტ-ქთი უჩვერი ლაზეფეში ამბარეფე ქომეჩუ. ამკათა ამბარეფე ჲუტუბის მაძირენან ჩქინ. აფხაზი მჭარუ ჲურა არგუნიქთი ამბარეფე მომჩაფან ემინდრონერი აფხაზეთიში ლაზეფეში მახორობაშენ “სქიდალა დო კულტური აფხაზეთის” ჯოხონი ქეთაბი მუშიში დოლოხე. იბრაჰიმ ბაჲრაკოღლი დო ირфან ჩაღათაჲ ალექსივაქთი ამბარეფე მომჩაფან “ლაზეფე დიდი ტასфიჲეს” ჯოხონი მაკალე მუთეფეში დოლოხე. აჲა მაკალე მუთეფეში გამიჩქვინერეტუ ოგნი-ში 7-ა ნომერის 20017 წანას. ჲურა არგუნი, იბრაჰიმ ბაჲრაკოღლი, ირфან ჩაღათაჲ ალექსივაქ დო აფხაზეთიში პარლამენტოქთი ემინდრონერი აფხაზეთიში ლაზეფეშენ მოლაშინაფან. აფხაზეთიშენ მოჰაჯირი ლაზეფეშენ ლუთфი ჰიზელიში ჭარელი გონოშინეფეთი ვიკითხერეტი მა. ლუთфი ჰიზელიქთი ტრაჟი-კომიკური დულჲაფეშენ მოლაშინაფტუ. ოთქვალუ დომაჭირს; მათი სოვჲეთური ართიანობაში მილეთობაშენ ამბარონი არ მაკალე დოპჭარი; 1999 წანა რტუ დო “თარიხი დო ლამთინალა” ჯოხონი დერგის გამიჩქვინუ.

აწი ნანდიდი თქვანიში ტრაჟიური გონოშინეფეშა ქომოფთათ: ბაბა მუში მოლახენ ჯიხას.ოჯაღი მუშიქ მუ იქიფს; ხოშ რახატი ვა რენან, მწკილის გეხუნერი რენან?! ჩქვა მუ იქიფან?

ონდერ აჯარი: ჰო, მწკილის გეხუნერი რენან, რახატი ვა რენან. ბაბა მუთეფეშითი მოლახენ ჯიხას. ნოღა ოჩამჩირეს ოსქიდუში მენჯელი ვა უღუნან. აჲა ხალი ძირერენ და მუშიქ.  ქესქინი, მახარეთონი დო უშქურნაჯე ტერენ და მუში. ნოღა ოჩამჩირეშენ გზას გედგითერენ დო ქომეხთერენ ნოღა ბათუმიშა.  თურქიჲეში ჯუმჰურიჲეთის ქუღუტერენ კონსოლოსლუღი ხვალა ნოღა ბათუმის დო ემუშენი. ქომეხთერენ ნოღა ბათუმიშა დო თურქიჲეში ჯუმჰურიჲეთიში კონსოლოსის არზუხალი ქომეჩერენ. და მუშიქ ისთიდა ქომეჩერენ თურქიჲეში ჯუმჰურიჲეთიში კონსოლოსის. “ბაბა ჩქიმი უკაბაეთე ჯიხას ქომოლოხუნეს. რახატი მამტეს. ორექსი მამტეს. ნჯირი მამტეს დო აწიშკულე ექ ვა მახვენენან ჩქინ. აწიშკულე ჩქინ ექონაშის ვა დომადგინენან. ექ ოსქიდუში მენჯელი აჩქვა ვა მიღუნან. ექ ოსქიდუში ხალი ვა მიღუნან ჩქინ. ჩქინ თურქიჲეშა ოხთიმუ მინონან. მუთუ ჩარე მოღოდით!” ჲადო არზუხალი ქომეჩერენ კონსოლოსის, ისთიდა ქომეჩერენ თურქიჲეში ჯუმჰურიჲეთიში კონსოლოსის. თურქიჲეში ჯუმჰურიჲეთიში კონსოლოსიქთი ეშო უწვერენ და მუშის: “ მუნდესთი კარავი მეხთას, ხაზირი რტა!” ედო ხოლო გოიქთერენ ნოღა ოჩამჩირეშა. ათათურქისთი აჲა არზუხალიშენ ამბარი აყვერენ. ათათურქიქ ეშო თქვერენ: “ არ კოჩი შენითი, არ ვათანდაში ჩქიმი შენითი, არ კარავი მევოჩქუმერ. მის მოხთიმუ უნონ ნა, მოხთას!”   სტალინიში იქთიდარიში მემურეფექ დიდო კოჩი სიბირაშა მენდოჩქვერენან; აფხაზეთიში ლაზეფეშენთი დიდო კოჩი სიბირაშა მენდოჩქვერენან. დიდო კოჩი ქაგონდუნერეს სიბირჲას. დიდო ლაზი ქაგონდუნერეს სიბირჲას. მეხოლე ოთხო თუთა შკულე თურქიჲეში კონსოლოსლუღიშენ ამბარი ქომეხთერენ ნანდიდი ჩქიმიში ოჯაღიშა: “ხაზირი რტათ! თურქიჲეში კარავი მეხთასუნონ სოხუმიში ლიმანიშა. აჲა ამბარითენ, არ ნდღას, არ სერიში დოლოხე, ოხორი მთელი ქომოკიდერენან არ დიდი კამიჲონის. კამიჲონი მეხთასუნტერენ ნანანოღა სოხუმიშა. ნანდიდი ჩქიმიში ოჯაღითი მეხთასუნტერენ ნანანოღა სოხუმიშა, მარა ენთეფე თაქსითენ მეხთასუნტერენან. მზოღაში გზათენ მეხთასუნტერენან თურქიჲეშა. კარავითენ მეხთასუნტერენან თურქიჲეშა, მარა ლიმან-გუმრუღი ვა რტერენ ნოღა ოჩამჩირეს. ემუშენითი იფთი ნანანოღა სოხუმიშა ოხთიმუ ლაზიმი რტერენ. ხვალა ნანანოღა სოხუმის უღუტერენ ლიმან-გუმრუღი დო ემუშენი. მარა კარავი ხაზირი ვა რტერენ. კარავი თურქიჲეშენ მეხთასუნტერენ სოხუმიში ლიმანიშა. ადეთი ეშო რტერენ. კარავი მუნდეს თურქიჲეშენ მეხთასუნტერენ, მითის ვა უჩქიტერენ. ვართი ნანდიდი ჩქიმიში ოჯაღის, ვართი სტალინიში იქთიდარიში მემურეფეს უჩქიტერენან კარავიში მოხთიმუ დო ოხთიმუში ორა. აწი ნანანოღა სოხუმის რენან, მარა ოხორი ვა უღუნან. ემუშენითი არ ოტელიშა დიბარგერენან ნანანოღა სოხუმის. მარა თურქიჲეშენ კარავი მუთუთენ ვა მეხთერენ ნანანოღა სოხუმიში ლიმანიშა. ემუშენითი ნანდიდი ჩქიმიში ოჯაღი ტერენ ეჲა ოთელის არ თუთა დო სუმ დღას. ოთელის ჩვერენან. ორქო დო ფარათენ აფხაზეთიშენ მოხთიმუ ვა იყვეტერენ. ორქო დო ფარათენ აფხაზეთიშენ მოხთიმუ რტერენ დიდი კანონური კაბაეთი. ემუშენი მთელი ორქო დო ფარა ნანანოღა სოხუმის ოხარჯუ ლაზიმი რტერენ. მთელი ფარა დოხარჯერენან ნანანოღა სოხუმის. ნანდიდი ჩქიმისთი ფარა მეჩერენ ოჯაღი მუშიქ; ჩარჩიშა მენდახთერენ. ფარა დიჩოდას ჲადო ჩანთა ეჭოფერენ, კართა ფერიშენ შარბა ეჭოფერენ, კართა შურაშენ კოლონჲა ეჭოფერენ, შექელემე ეჭოფერენ, კართა ფერიშენ ნოკიშ მაკარეფე ეჭოფერენ, კართა ფერიშენ საპონი ეჭოფერენ ნანდიდი ჩქიმიქ. უთეფე, მოდვალუფე დო ამუსთერი ოხორიშ ეშჲაფე დო ოხმარონეფე ეჭოფერენ ოჯაღი მუშიქ. აფხაზეთიშენ ნოხითენ მოხთიმუთი რტერენ დიდი კანონური კაბაეთი. ეშო უწვერენან ენთეფეს დო ენთეფექთი ნოხეფე კილიმეფე კალა ოქთირუში გზალეფე გორერენან ნოღა ოჩამჩირეს. ოჯაღიქ მთელი ფარა მუში ხარჯერენ ნანანოღა სოხუმის. ახირის ნანდიდი ჩქიმიში ბაბა ჯიხას ქოგამიყონერენან სტალინიში მემურეფექ. დიდო ორა მიკილერენ დო ახირისთი თურქიჲეშენ კარავი ქომეხთერენ ნანანოღა სოხუმიში ლიმან-გუმრუღიშა. ლიმანის გუმრუღიშ фორმალიტეფე შკულე, კარავის ქამახთერენან დო გეხედერენან. კრამაфონი უღუტერენან. გიტარი უღუტერენან. და მუშიქ ფასთა ქეჭოფერენ. შენლუღი იქიფტერენან.  არ კელე ხელებერი რენან, მაჟურა კელეთი გემზული რენან. ნოღა ოჩამჩირეს დოსქიდერენ მანებრაფე მუთეფეში. ნოღა ოჩამჩირეს დოსქიდერენ მეზარეფე მუთეფეში. ნოღა ოჩამჩირეს დოსქიდერენ ოხორეფე მუთეფეში. ხელებერი რენან, (25)  ეჩიდოხუთ წანა წოხლენი ოხორი მუთეფეშიშა მულუნან დო ემუშენი. გემზული რენან, აჩქვა უმუთელი რენან. ხოლოთი შენლუღი იქიფან, ოსქედუში ომუდი უღუნან. გიტარი გელაჩაფან. მარა მათემიში ორა რენ. ათათურქი ღურერენ, მარა ენთეფეს აჲა მათემიშენ ამბარი ვა უღუნან. დულჲა აშო იყუშითი, კარავიში კამაროტი ქომეხთერენ დო “ მათემიში ორა რენ, ათათურქი დომიღურეს. ამბარი ვა გიღუნანი, მათემი ქომიღუნან.  შენლუღი მო იქიფთ!” ჲადო აფხაზეთიშენ მოჰაჯირეფეს დოჩინადვერენ. მეგერემ თარიღი ტერენ (10) ვით წილვა ვითონ ჩხორო ოში დო ეჩი დო ვითო ოვრო (1938). ნანდიდი ჩქიმიქ ეშო მიწვერეტუ. ედო მილეთიქ იმგარერენ აჲა ამბარიში გურინე. ნანდიდი ჩქიმი ტერენ (12- 13) ვითოჟურ- ვითოსუმ წანერი ემინდროს.

ალი იჰსან აქსამაზი: ნანანოღა სოხუმიში ლიმანიშენ კარავის გეხედეს დო აზლაღაშა მენდახთეს, ჰოი?

ონდერ აჯარი: ვარ! ეშო ვა რენ. აზლაღაშა ვარ, ნოღა ტამტრაში ლიმანიშა მენდახთერენ კარავი. გუმრუღი ქორტერენ ხვალა ნოღა ტამტრას დო ემუშენი. ხოფას, აზლაღას ლიმანი ვა უღუტერენ ემინდროს. ხოფას, აზლაღას გუმრუღი ვა უღუტერენ ემინდროს. ემუშენითი კარავითენ ტამტრაში ლიმანიშა ქომეხთერენ ნანდიდი ჩქიმიში ოჯაღი. ოთელის დოდგითერენ ნანდიდი ჩქიმი და მუში კალა დო ნანა- ბაბაქ ეშჲაფე დოჩვერენ ტამტრაში გუმრიღის. აქონი გუმრუღიში фორმალიტეფე შკულე, აზლაღაშა ოხთიმუ შენი გზას გედგითასუნონან, მარა აწინერი სთერი დიხაშგზა ვა რენ ნოღა ტამტრაშენ აზლაღაშა. მზოღაში გზათენ მენდახთასუნონან. მარა ოფუტეშა ოხთიმუში ფარათი ვა უღუტერენან. ექონი მზახალეფეშენ ართერიქ ფარა ქომეჩერენ ოჯაღის. ნანდიდი ჩქიმიში ოჯაღის ფარა ქომეჩერენ არ მზახალიქ. ექონი მზახალეფეშენ არ კოჩიქ (40) ჟურენეჩი ლირა ქომეჩერენ ოჯაღის. ოთელიში ფარა ქომეჩერენან. ეკულეთი აზლაღაშა ოხთიმუ შენი ნანდიდი ჩქიმიში ბაბაქ არ ჩამლი ოქაჩერენ. ეჲა ჩამლის გეხედერენან ეშჲაფე დო ოხმარონეფე მუთეფეშითენ. აზლაღაშა ულუტეს. ტარონი დიდო პატი ტერენ. ტარონი ტერენ დიდო იხონი. მზოღა დიდი რტერენ. აზლაღაში მზოღაპიჯიშა ქომოხთერენან, მარა აზლაღაში მზოღაპიჯი ტერენ დიდი фურტუნონი. ემუშენითი ჩამლის ვა ნანჭიშინერენ აზლაღაში მზოღაპიჯიშა. ეკულე პერონითის ლიმანი ქორენ ჲადო პერონითიში მზოღაპიჯიშა ქომეხთერენ ჩამლი. ჩამლის ნანჭიშინერენ პერონითიში მზოღაპიჯიშა დო ჩამლიშენ გალე გამახთერენან ეშჲაფე მუთეფეშითენ. მაჟურანი დღას ტარონი ომჟორონი ტერენ. აზლაღაშა ოხთიმუ შენი, პერონითიში მზოღაპიჯიშენ კუჩხეთენ გზას გედგითერენან, ეშჲაფე მოკიდერი. ვართი კაი გზა ვართი ხინჯი ტერენ. კუჩხეთენ პერონითიშენ აზლაღაშა ქომეხთერენან. ეშო თქუმერტუ ნანდიდი ჩქიმიქ: “მოფთით, მოფთით დაღი. მოფთით დაღი. თიფეფეში დოლოხე გონდინერი ფიცარიში ოხორი! ვერანე, მჯვეში ოხორი! მერდივენეფეს ინჭირი, ფურჩუმა ქაჲეხთერენ! ოგზალუ შენი სვა ვა რენ! დოხედუ დო ნანა ჩქიმიქ; იმგარუში, მანძარეფე ქომოხთეს. მუ იყუ ჲადო კითხეს ენთეფექ. ნოღაშა გზა ვა რტუ. ნოღაშა კუჩხეთენ მევულურტით. ხისიმ-აკრაბაფე ქომოხთეს. ჩქარ მუთუ ვა მიღუტეს. ოფუტეში მილეთიქ ლაზუტი ქომომჩეს; ლუყუ ქომომიღეს, ლობია ქომომიღეს, მჟა ქომომიღეს, მეყვერი ქომომიღეს, დიდო შეჲი ქომომიღეს. ეკულე ჲაზი მოხთუში, ჩქინთი ფხაჩქით, ვიჩალიშით, ვიჩალიშით დო ლაზუტითი დომაყვეს, ლობიათი დომაყვეს, ლუყუთი დომაყვეს. ნანდიდი ჩქინიქ არ ფუჯი ქომომჩეს. ფუჯი დომაყვეს; მჟათი დომაყვეს, მეყვერითი დომაყვეს. კართაშეჲი დომაყვეს. ვიჩალიშითში, კართაშეჲი დომაყვეს.”  აშო მიწვერეტუ ნანდიდი ჩქიმიქ. ფარა ვა უღუტერენან. მუთუ ვა უღუტერენან. მჯვეში ოხორის მოლახედერენან. ფუჯიში მჟათენ სქიდუტერენან. იჩარიშერენან. ოჯაღის ლაზუტი აყვერენ. ენთეფეს ლობია აყვერენან. ფუჯითი, ქოთუმეთი აყვერენ ოჯაღის.  კართაშეჲი აყვერენან ენთეფეს. ნანდიდი ჩქიმის ჯუმა ვა უყონუტუ. ოჯაღის სქირი ვა უყონუტუ. ნანდიდი ჩქიმიში ბაბაქ მენდახთერენ კურბეთიშა. პაპუ ჩქიმიქ მენდახთერენ კურბეთიშა. ფარა მოგაფუ შენი,  კურბეთიშა მენდახთერენ პაპუ ჩქიმიქ, ბაბა მუშიქ. კურბეთიშა ოხთიმუშა მეჯბური დიყვერენ.  

ალი იჰსან აქსამაზი: ნოღა ოჩამჩირეს სქიდუტესში, ნანადიდი თქვანიში ოჯაღის ქუღუტუ მოდერნული ოხორი. დიხა ქუღუტეს. კაი ხალი ქუღუტეს. კაი მოგაფა ქუღუტეს. სტალინიში ბარბარობაშენ იმტეს თურქიჲეშა. აჲა რენ კოჩინობაში ტრაჟედი. დიდო- კულტურონი არ ნოღას სქიდუტეს აფხაზეთის, მარა მოჰაჯირი ქომეხთეს მჯვეში ოფუტე მუთეფეშიშა.

ონდერ აჯარი: ხილაфი ვა რენ. ჰო, მთინი ზოპონთ. დიდი პატი ხალი ქოძირერენან. დიდო კაი ხალი უღუტერენან ნოღა ოჩამჩირეს. მოდერნული ოხორი უღუტერენან, კართა ჭეშიდი ხილი უღუტერენან, დიხა უღუტერენან ნოღა ოჩამჩირეს. სოსჲალური სქიდა მუთეფეშითი, დიდო ზენგინი ტერენ ნოღა ოჩამჩირეს. ნაშქვერენან ოხორი მუთეფეში, დიხა მუთეფეში. ნაშქვერენან მანებრაფე მუთეფეში. ნაშქვერენან მანძაგერეფე მუთეფეში. უფარელი გზას გედგითერენან. ნოღა ოჩამჩირეს, ექონი მალი- მულქი- არსა დო ჟურ კათონი ოხორეფეშენ ჩქარ фეიდე ვა ძირუ ოჯაღი ჩქინიქ. ექონი მალი- მულქი- არსა დო ჟურ კათონი ოხორეფეშენ ჩქარ фეიდე ვა მაყვეს. აწიშა ექონი მუთუშენ фეიდე ვა აყუ ოჯაღის. დიდო კაი სქიდალა უღუტერენ ნანდიდი ჩქიმიში ოჯაღი ნოღა ოჩამჩირეს. კართა შეჲი მბოლი- მბოლი უღუტერენან. ნანდიდი ჩქიმიქ ისქენდერ წითაშითი ქოძირენ. ისქენდერი წითაშიქ ნანდიდი ჩქიმიში ნწოფულათი მოიკითხერენ ნოღა ოჩამჩირეს.  ნანდიდი ჩქიმიქ წითაში ისქენდერიში ქეთაბითი იკითხერენ ლაზური ნწოფულას. მთელი შეჲი დიგურერენ ნანდიდი ჩქიმიქ; გენჯი რტერენ. ექონი ნწოფულაშენ დიდო მანებრა უყონუტერენ ნანდიდი ჩქიმის.  მუსლიმანი ერმენეფეშენ, მუსლიმანი აბაზეფეშენ მანებრაფე უყონუტერენ. ექონი ნწოფულას ხრისტიჲანი მილეთეფეშენ მანებრაფე უყონუტერენ ნანდიდი ჩქიმის. კაი მანძაგერეფე უყონუტურენან. სიბირჲაშა სურღუნიშა მენდაჩქვინერი ლაზეფეშენთი მოლაშინაფტუ ნანდიდი ჩქიმიქ.

ალი იჰსან აქსამაზი: ემინდრონერი აფხაზეთიში ნოღა ოჩამჩირეშენ დო ოფუტე აზლაღაშენ ჩქვა მუ ამბერეფეშენ მოლაშინაფტუ ნანდიდი თქვანიქ? ენთეფეშენთი მოლამიშინით, მუ იყვენ!

ონდერ აჯარი: უმკილაში ჯუმა მუშიქ აბაზეფეშენ არ კულანის ყოროფერენ. აბაზა კულანიქთი უმკილა ჯუმა მუშის ყოროფერენ. ართიმაჟურას ყოროფერენ. დიდო მსქვა კულანი ტერენ. ტანმაღალი ტერენ. დიდო ღნოსერი ტერენ. მზოღა სთერი თოლეფე უღუტერენ კულანის. მჟორა სთერი თომა უღუტერენ. მარა არ ოჯაღიში არ კულანი ტერენ. კულანის ტურნა ჯოხონტერენ. ეშო იყუშითი, დიდილეფექ ეშო თქვერენან ნანდიდი ჩქიმიში უმკილაში ჯუმას: “ჩქინ თურქიჲეშა მეფთათენ. ამ კულანი სქანი კალა იქომაჯაში, ეთი სქანი კალა, ჩქინი კალა მეხთასენ თურქიჲეშა. ეშო იყვაშითი, კულანი უმითელი სქიდასენ თურქიჲეს. ჲაზუღი რენ. ემ კულანი ვარდო, არჩქვა კულანი მექჩათ. აჲა კაი რენ ჰემი კულანი, ჰემითი ოჯაღი მუში შენი.”  არ ჩქვა კულანი მეჩერენან ნანდიდი ჩქიმიში უმკილაში ჯუმას. ამ კულანი ხოფური ტერენ. ეთი მსქვა ქულანი ტერენ. ხუთ ბერე აყვერენ ნანდიდი ჩქიმის. ოთხო კულანი ბერე აყვერენ ნანდიდი ჩქიმის. არ ბიჭი ბერე აყვერენ ნანდიდი ჩქიმის. ბიჭი ბერე დუღურერენ.

ნოღა ხოფაშა იფთი მეხთესში, მათემიში ორა ტერენ, ათათურქი დოღურერენ დო ემუშენი. დიდი მათემის ტერენ მილეთი. ნოღა ხოფაშა იფთი მეხთუში, ოჯაღის ჩქარ მუთუ ვა უღუტერენ.  ჩიხოტკაშენ დუღურენ და მუში.  ჯუმალეფე დუღურერენან. ოჯაღის ბიჭი ბერე ვა იყუში, ბაბა მუში გურბეთიშა იდერენ ფარა მოგაფუ შენი. არ შირქეთის ამახთერენ. სიგორთალონი არ დულჲას ამახთერენ.  მააში დვაყერენ. ნეфესდარლუღი აყვერენ ნანა მუშის. ჭამი ვა რტერენ.  ეკულე ნანა დუღურერენ ნანდიდი ჩქიმის. ნანა მუში დოღურუში, ბაბა მუში ხოლო იჩილერენ. მაჟურანი ჩილი მუშიშენ ჟურ ბიჭი ბერე დო არ კულანი ბერე  აყვერენ ბაბა მუშის. აღანი ბერეფექ დოშენერენან ოხორი მუთეფეში.  აღანი ჯუმალეფეს დო და მუშის დიდო ყოროფტერენ ნანდიდი ჩქიმიქ.  ჯუმალეფე მუშის დიდო ყოროფტერენ ნანდიდი ჩქიმიქ, წოხლეშენ საღი ჯუმა ვა დუსქიდერენ ემუს დო ემუშენი. ნანდიდი ჩქიმი პაპუ ჩქიმის მეჩამუ უნტერენან, მარა იფთი რაზი ვა იყვერენ. მუ ყვას?! ბაბაფექ დოქიმოჯესში, დიქიმოჯერენ ნანდიდი ჩქიმი; (17) ვიტო შქვით წანერი ტერენ. ნანდიდი ჩქიმი ჟურშურონი ტერენ; ბერე ქობრა მუშის ტერენ. ეკულე ჰუქუმეთიქ ასქერობაშა ქეზდერენ პაპუ ჩქიმი. არ ბერე აყვერენ ნანდიდი ჩქიმის. არ კულანი ბერე აყვერენ ნანდიდი ჩქიმის. ეკულე დიძაბუნერენ, ტორა ღურუტერენ. ასქერობა მუში დიჩოდერენ დო პაპუ ჩქიმი უკუნიქთერენ ოფუტეშა. ემინდროს ნოღა ხოფას მათორნე მითი ვა რტერენ. მაონწურე მითი ვა რტერენ ნოღა ხოფას. კაი მოგაფა დვაყვარენან ეჲა დულჲაშენ. დიდი მათორნელობაში ტეზგჲახი ქეჭოფერენ ოჯაღიქ. იჩალიშერენან. ოთხო კათონი ოხორი დოკიდერენან. დუქჲანი ყვერენან. ოხორი ყვერენან. კაი ჲეეფეს დოხედერენან. ვითო ჟურ მოთა უყონუტუ ნანდიდი ჩქიმის. 

   

ალი იჰსან აქსამაზი: ონდერ ბეგი, ოჯაღი თქვანიში ტრაჟიური გონოშინეფეშენ მოლამიშინით.  მარა აჲა ხვალა ოჯაღი თქვანიში ტრაჟიური ამბარი ვა რენ. აფხაზეთიშენ გეტკოჩინერი ოშეფეთენ ლაზი ოჯაღიშითი ამბარი რენ. ოხორეფე დო დიხაფე მუთეფეშიშენ გეტკოჩინერი ზაზაფე, ჩეჩენეფე, აჰისკური თურქეფე, ქურდეფე, კარაჩაჲ- მალკარული თურქეფე, კირიმიში თათარეფე, ჰემშილეფე, მუსლიმანი გურჯეფე დო მაჟურა ხალკეფეშითი ტრაჟიური ამბარი რენ აჲა. აჲა რენ სტალინიში იქთიდარიში ზალიმობაში ამბარი. ჩქინ გემზული დოვიყვით თქვანი ამბარეფეთენ.  დიდო შუქური გიწუმერთ მა. თქვან მსქვაშა ნენა გემიქთირით. თქვანთი გინონან ნა, აწი ვოჩოდინათ აჲა ინტერვიუ ჩქინი! ხოლოთი თქვან ოთქვალუში ჩქვა მუთუ ჩქვა გიღუნან ნა, ეთი მიწვით, მუ იყვენ! პანდა იხელით, ოში წანერი იყვათ, ცაშა ჲეხთათ!

ონდერ აჯარი: ჩქინ ექონი თაფუ ქომიღუნან ხეს. მუეფე მახვენენან, აქონი ჰაკეფე ჩქინი?

ალი იჰსან აქსამაზი: რუსჲაში фედერასჲონიში დიდელჩობას, გურჯისთანიში ჯუმჰურიჲეთიში დიდელჩობას დო აფხაზეთიში ჯუმჰურიჲეთიში აქონი მათემსილობას თითო არზუხალი ქომეჩით. ენთეფექ გზა გოწირასუნონან; ეშო მიჩქინ მა.

ონდერ აჯარი: შუქური გიწუმერთ.

ალი იჰსან აქსამაზი: მათი შუქური გიწუმერთ.

aksamaz@gmail.com

 https://shangulishialiihsanaksamaz.blogspot.com/2020/04/onder-acar-konusuyor-ocamciredeki-laz.html

https://aliihsanaksamaz.blogspot.com/2020/04/onder-acar-konusuyor-ocamciredeki.html

Ambarepe Çkini - 1

https://www.youtube.com/watch?v=n_xvjwH_Blo

https://www.youtube.com/watch?v=n_xvjwH_Blo

K̆uban Seauhmannik Ğarğalaps (Lazca- Lazuri- ლაზური)

 “Sovyeturi Gektala va yeçkindu k̆onna, Adiguri Nena va skidasunt̆u!”

(Goʒ̆otkvala: Andğaneri sumari çkimi ren K̆uban Seauhmanni. K̆uban Seauhmanni ren circassiancenter.com coxoni vebsait̆işi magedginepeşen.  K̆uban Seauhmanni k̆ala biyografi muşi, noçalişepe muşi, Çerkesepeşi Tarixi, Nananena, omralobaşi artikartisoba, cera do “21 Mayisi 1864 Didi Çerkesuli Uçva”şen bğarğalit. Aya noç̆are ren int̆erviu çkinişi. Ali İhsan Aksamazi. 12 II 2020)

+

Ali İhsan Aksamazi:  K̆uban Begi, ʒ̆oxle tkvani biyografişen molamişinit do eşo gevoç̆k̆at, iqveni?! So do mundes dibadit? Namu nʒ̆opulapes igurit? Mu mesleği giğunan? Çileri reti? Berepe giqonunani? Aʒ̆i so içalişept? Namu nenape giçkinan? Dudi tkvanişen molamişinit, mu iqven!



K̆uban Seauhmanni: Nananoğa Ank̆aras, 1958  ʒ̆anas dovibadi, Abzeghi baba, do Besleneyi nanaşen dovibadi. Eskişehir- Anadolu Universit̆et̆işi, K̆omunik̆asyoniş Çkinobapeşi Fak̆ult̆et̆işi (1980-1981) iptineri mezunepeşen vore. Sinemaş rejisori do t̆elevizyoniş maç̆andine vore. Çileri vore. Edo Setenay coxoni ar k̆ulani bere, K̆uban Jeani coxoni ar biç̆i bere komiqonun; Sosriqwa coxoni ar mota komiqonun. Mesleği çkimişen t̆ek̆audi doviqvi.  Mara amat̆oruli renevasyonişi dulya vikip Amerik̆as. Oşke dereceten İngilisuri Nena do k̆ai dereceten Turkuli Nena komiçkin. Nananena çkimi va miçkin!

Ali İhsan Aksamazi:  “Çerkesi”, aya t̆erimişi cinci mu noren? Aya t̆erimi ipti mundes, miepeş k̆elen do miepe şeni ixmarinu?  Mcveşi orapes aya t̆erimi, “Çerkesi” ipti meçkineri coğrafyas skideri mteli xalk̆epe şenii ixmarinu?  Varna artimajuranişa mzaxali namtini xalk̆epe şenii ixmarinu? Tkvan mu izmont aya xali şeni?

K̆uban Seauhmanni: “Çerkesi”, aya t̆erimi şeni çkvadoçkva idiape koren. Aya coxo geodveren xark̆ik. Grek̆epeşen Arabapeşa, Turkepeşen Farsepeşa ar ambarişen molapşinap. Tkvani coxo ren Ali İhsani, mara ma Giorgi gicoxatşi, majurapekti aya coxoten giçinopasunonan. Uk̆ule mteli kianak aya ağani coxoten giçinopasunon. Çkineburi xaliti eşo ren!

Galendon, K̆afkasya coxoni muxurişi tarixi, jeop̆olit̆ik̆uri xali ren dido oxokteri do mğireri; eşo ižiren. Xvala k̆ult̆uri mutepeşi mance renan do mutu var. Amuş gale k̆arta şeyi ren Urusişi, Alosmanişi, Moğolişi, Çinurişi memskvanapu. Eşo giʒ̆vat; k̆artayik muşi meşrebiten ar tarixi doç̆areren Adigepe şeni. 

Mtini aşo ren: Çerkesi va ren çkini miletişi coxo. Çkini coxo ren Adige!

Andğaneri ndğas, namtini Adigepek ixmarnan aya zit̆a, Çerkesi, p̆olit̆ik̆uri gagnapaten; xilafi ikipan. Eşo giʒ̆vat; ekoni xalkepeti Çerkesi şinapan. Aya ren hak̆areti majura xalk̆epe şeni (Apxazi, Vubixi, Osi, İnguşi, Çeçeni do Dağistanişi muxurepes skideri mteli xalk̆epe şeni)! Aya ren “Çerkesepeşi” fant̆azi, Uçamzoğaşen Xazarişa “Didi Çerkesya” ren aya fant̆azi! Eşo giʒ̆vat; amk̆ata k̆oçepe renan  Turkiyeşi Turkuli faşist̆epeşi “Çerkesuli” versiyoni.

K̆afkasyas skideri xalk̆epeşi artimajuraşa mzaxalobape ren muxuruli. Osetis skideri xalk̆epes mzaxaloba uğunan. Çeçeni do Dağistanişi muxurepes skiderepeti eşo. Mara Osepes do Çeçenepes çkar mzaxaloba va uğunan. Adigepesti Apxazi do Vubixepe k̆ala mzaxaloba kuğunan, mara majurape k̆ala çkar mzaxaloba va uğunan. Eşo giʒ̆vat; Jap̆onepe  k̆ala Adigepes muk̆onari mzaxaloba uğunan na,  Çeçenepe k̆ala ek̆onari mzaxaloba miğunan!

Aya “mzaxaloba” ren mebažgeri mʒudi do mileti moğerdinu.  Eya ren çaçkveri,  asti muxurişa idatşi,  mtinoba k̆aixeşa gažirenan.

 Ali İhsan Aksamazi:  Andğaneri ndğas “Çerkesi” itkvinaşi, sum goçkvaneri gza memogorupan: (1). “Çerkesi”, Uçamzoğaşen Xazariş mzoğaşa Oçildre K̆afk̆asyaşi dixapes skideri mteli “Svalyari Xalk̆epeşi” oşkaruli coxo. Amutenti “Apxazi- Adigepe do Naxo- Dağistanişi Xalk̆epesti “Çerkesi” uʒ̆umernan. (2). “Çerkesi”, ren xvala  Adige-Apxazi- Ubixepeşi oşkaruli coxo. (3). Çerkesi” ren xvala Adigepeşi coxo. Tkvan mu gažitenan aya megorupe şeni?

 

K̆uban Seauhmanni: Nanadixas çkinis amk̆ata oxokteri meguru va ren. Nanadixas “Çerkesi yado ar t̆erimi va ren do emuşeni! Gzaşen ar k̆oçis k̆itxatşi, “Ma Çerkesi vore” yado çkar mitik nena va gegiktirasunon; emk̆ata k̆oçi va gažirenan. “Ma Adige voreya” giʒ̆vasunon em k̆oçik do mutu var! Tkvani eya meguru ren Turkiyes skideri mantini k̆oçepeşi do Turkiyeşi galeni p̆olit̆ik̆apeşi k̆udelepeşi mʒudi.

Turkiyes skideri K̆afk̆as-cinconi mohacirepe, ‘K̆afk̆as-Turkepe” yado molişinu.  Aya rt̆u Turkiyeş Cumhuriyetişi oxenʒaleşi organizasyoni. Çkvadoçkva xalk̆epe ar pot̆as molaxunu do oktalu ren perpu do emuşeni. Miletik žiropt̆u p̆ap̆axi- getveri do fişek̆luği- dolokuneri k̆oçepe do entepes “K̆afk̆as-Turki” uʒ̆umert̆es. Eşo iquşiti, P̆ap̆axi- getveri do fişek̆luği- dolokuneri Urusuti, K̆azak̆iti, Gurciti, xolo Azeriti “K̆afk̆as-Turkepeşen” rt̆u.   K̆omunik̆asyonişi tek̆nolojişi meşveluten, dido k̆oçis minoba muşişen dobağine ambari aqu.  Aşotenti k̆oçepes oxvaʒ̆unes;  artneri xalk̆epeşen vardo çkvadodoçkva xalk̆epeşen renan.

İpti Osepe gok̆uʒxes do naşkves aya “K̆afk̆as- Turkoba”. Edo mtini coxo do minoba mutepeşiten ok̆oibğes. Ek̆uleti Apxazepe gok̆uʒxes!

K̆oçepe nosişa komoxtes; aya kozires. Ek̆uleti “K̆afk̆as-Turkepeşi” coxo  “Oçildre K̆afkasyurepeşa” goktires.  Aya coxo ixmarinu xut-vit ʒ̆anaş morgvalis. Mara aya coxoşa nç̆elati dvark̆inu. Aʒ̆it” “Didi Çerkesya!”, moda iqu. Aya coxo ixmarinen aʒ̆i.  Jure neçi do vit ʒ̆ana şk̆ule, amk̆ata çaçkveri nenape va doskidasen; ma eşo vizmon. Ginže nenaşi mk̆ule; K̆artayik meşrebi muşiten ixmars aya t̆erimi, “Çerkesi”. Çkimi notkvaleten, “Ma Çerkesi var, Ma Adige vore!”!

Ali İhsan Aksamazi:  Çerkesepes hemi Altin Ordaş Oxenʒale k̆ala, hemiti uk̆açxeni orapes yeçkinderi xanoba k̆ala mu munasepet̆epe uğut̆es? Entepeşi aya munasebet̆epeşen molamişinit mu iqven? Artneri orapes Çerkesepes Urusi mapaskirobape k̆ala mu munasebetepe uğut̆us? Uk̆açxeni oşʒ̆anurapes Çerkesepes, K̆irimişi Xanoba do Alosmanişi Oxenʒale k̆ala mu munasebet̆epe uğut̆es? Entepeşi aya munasebetepeşenti molamişinit, mu iqven!

K̆uban Seauhmanni: Ma ist̆orik̆osi va vore. Mara “tarixişen” molapşinapt, ʒ̆oxle ar dulya  mskvaşa oxovoʒ̆onat. Andğaneri ndğaşen ambari mepçat. Ptkvat,  int̆ernet̆i va ren, videoşi sait̆epe va ren, mobiluri t̆ilifoni va ren, suretiş mak̆ina va ren, mara xvala  kart̆ali-k̆alemi koren! Edo ist̆orik̆osepek andğaneri ambarepe ç̆arupan. 2020 ʒ̆anaşi Turkiyeşen ambaroni tarixişi ketabepe, çkin 150 ʒ̆anaşk̆ule vik̆itxatşi, mu iqvasunt̆u? (Andğaneri ndğalepeşen misali mekçat) Aya tarixi Fesoni K̆adirik ç̆araşi, cenneti steri Turkiyeşen molaşinasunt̆u;


Alamanyaşi çinoberi tarixiş p̆rofesori Ogust̆ Vink̆lerik ç̆araşi, cehennemi steri Turkiyeşi tarixişen molaşinasunt̆u;çkinti entepeşi aya noç̆arepe eşo vik̆itxamint̆es.

Eşo giʒ̆vat; k̆oçepe do muessesepeşi toliten, tarixi ren subjekt̆uri spero. K̆artayik meşrebi muşiten ar tarixi ç̆arups do eşoti eya doloç̆areli tarixi oxoʒ̆onaps!  Urus-Alosmanişi lima, ar Urusi ist̆orik̆epeşi ketabişen, arti Alosmanuri ist̆orik̆epeşi ketabişen ik̆itxit, artneri reni? Var! Namus quci mepçaten?

Adigepeşi tarixi eşo vik̆itxatşi, ar k̆at̆ast̆rofi kobžiraten.  ʒ̆oxleni orapes çkinti “Fesoni K̆adiri” va miqount̆es do emuşeni. Tarixuri “odudepe’’ ç̆areli renan Urusi, Alosmanuri do Avrup̆uri ist̆orik̆osepeşi noçalişepeşen.  Emuşeniti entepeşi noç̆arepe vik̆itxaşi, miletik Adigepeşi tarixişen mk̆itxaşi,  tedirgini doviqver. Çkin svalyari ist̆orik̆osepe va maqves do emuşeni. Mişi tarixişa moxva, nena gegiktira ma aʒ̆i?

Tarixi çkinişi emindroneri oras skideri ist̆orik̆osi va miqounan! Emindros doloç̆areli tarixi va miğunan. Emuşeniti emindroşi tarixis vardo, andğaneri ndğa çkinis do Xabze çkinis (Adigepeşi mcveşi oskidus) becitoba mepçap. Xabzek tarixi çkinişen mç̆ipaşa ambarepe momçapan; ma aşo vizmon.

Eşo giʒ̆vat; Xabze çkinis k̆oçinuri k̆anonepe kuğun, nt̆eri oxori çkinişa moxtaşi, açkva nt̆eri çkini va ren sumari çkini ren; dixa çkinişi doloxe mtelo sumari çkini ren nt̆eri çkiniti.  Oxori çkinişi doloxe, dixa çkinişi doloxe nt̆eri çkiniti sumari çkini, manebra çkini işinen. Çkin amk̆ata adetepe komiğunan. Majura dobadonape şeniti, aya gagnapa komiğunan; manžagere dobadonape k̆ala niza oxvenu do ok̆ok̆idinuşi k̆ult̆uri va miğunan çkin.

Ali İhsan Aksamazi: Alosmaniş Oxenʒales tesiri kuğut̆u K̆irimi Xanobaşa.  ʒ̆oxle do aya tesiri şk̆ule, Çerkesuli t̆omepeşen Abzexepe, Besleneyepe, Bjeduğepe, Yegeruk̆uayepe, K̆abardeyepe, Maxoşepe, Mamxiğepe, Nat̆uxoyepe, K̆emirguveyepe, Hat̆uk̆oyepe, Şapsiğepe, Janepe; entepeşi doloxe aya t̆omepes mu suverepe uğut̆es gamamala, mancoba, ok̆ortuşi speros?  Oput̆e- noğaş rdala mu xalis rt̆u? Mu cera uğut̆es ? Krist̆ianobak do İslamobak, Çerkesuli t̆omepeşa mu tesiri oğodu?  Aya t̆omepes mu munasebet̆epe uğut̆es artimajura k̆ala?  Galeni nt̆erişa nodgitinu şeni xes xe meçameri rt̆es?

K̆uban Seauhmanni: Alosmanişen ʒ̆oxleti, ek̆uleti; Sovyeturi gektalaşakis, Adigepes kuğut̆es feodaluri skidala. Didopeten zenişi muxurepes skidut̆es; xaçka do maçxomobaten skidut̆es. K̆arta feodaluri sist̆emis steri, Adigepes didi- ç̆it̆a oşepeten begobape kuğut̆es. “Tha” coxoni ar Ğormotiten xvamupt̆es Adigepek. Krist̆ianobakti do İslamobakti tesiri va oğodu Adiguri lamtinalaşa. Dido k̆ap̆et̆i lamtinaluri adetepe kuğut̆es do emuşeni. (Diasp̆oraşen va molapşinap) andğaneri ndğasti, nanadixaşa tesiri va oğodaps cerak. Didopeten çodinuri ʒ̆anapes yeçkinderi İslamist̆uri t̆erorik tesiri va oğodu Adigepeşa do emuşeniti entepeşi doloxeşen emk̆ata t̆erorist̆epe va gamaxtu; aya ren dido beciti nişani aya speros.

Didopeten Mozdok̆işi Adigepe Krist̆iani, majurapeti Muslimani renan; eşo içkinen.
Maxorobaten Adigepe ç̆it̆a xalk̆epeşen renan. Emuşeniti dido maxoroboni oxenʒalepek udodginu Adigepeşi dixapeşa nank̆apes do raxat̆i va meçes. Adigepekti xes xe meçameri galeni nt̆erepeşa nodgites.  

K̆arta k̆oçis unon lamtinala muşişi “guramepe”. Adigepesti amk̆ata vit̆epeten “guramepe” komiqounan. Mara aya t̆erimi, “guramoba” ren epto izafuri. Dudi mutepeşi omʒkvu şeni, Ardido dobadonamşine çkinik ar k̆alsik̆uri p̆aşuraşen molaşinaps. P̆aşura eşo ren: Adige k̆omut̆ani ren Urusi k̆omut̆ani k̆ala. Adige k̆omut̆anik ʒ̆k̆aris cumu uk̆ateps. Edo cumu ndğulun: Adige k̆omut̆anik eşo zop̆ons: “Hele ar moʒ̆kedi, ziropi? Cumu dondğulu. Çkinti cumu steri voret. Tkvani k̆ala va ok̆ovak̆idatşi, çkinti ʒ̆k̆aris cumu steri viqvert.” Ok̆vak̆idinen, gurami çkini icginen!

Oşkeyulvaşi k̆oçepek ot̆ok̆rit̆ik̆is va qoropan. Dudi muşi ok̆irit̆ik̆uşen ink̆raxi kuğun Oşkeyulvaşi k̆oçis! Andğaneri ndğalepes, -didopeten- diasp̆oraşi Adigepe asimilasyon-oğoderi renan! Emuşeniti  Oşkeyulvaluri k̆oçepeşen dido Oşkeyulvaluri renan!

Amk̆ata guramobaşi p̆aşurape do  “genosidi moğodes”  yado omgaruten, aʒ̆i dido p̆at̆i xalis renan. (Diasp̆oras ar k̆oroʒxaten sum milyoni, ar çkva k̆oroʒxaten xut milyoni Adige skidun) mara ar-jur nesili şk̆ule, nananena muşişi mğarğalu çkar miti va doskidasunon diasp̆oras; eşo vizmon ma. Nananena muşişi mğarğalu çkar k̆oçi va doskidasunon! Eşo giʒ̆vat; andğaneri Norveç̆işi maxoroba k̆onari k̆oçis nananena gundunasunon Aya ren dido guriş meç̆voni.
Emuşeniti  “ʒ̆k̆ari -cumuşi” gurami va ren çkimi goʒ̆oncğoneri. “Çkini guramapek” k̆iciten nt̆eri k̆ala ok̆vak̆idet̆es,  mara kianaşi dobadonapek uk̆oreʒxu universit̆et̆epeti kidupt̆es. “Çkini guramapes” aya dulyapeşen ambari va uğut̆es.

Ali İhsan Aksamazi: Ginonan na, aʒ̆iti komoptat 19. oşʒ̆anuraşa! ʒarobaşi Rusya, Alosmanişi İmp̆eria, Didi Brit̆anya do Fransa şeni, K̆irimişi Xanobas do Çerkesiyas mu becitoba uğut̆u? K̆irimişi Limak hemi K̆irimişi Xanobaşa do hemi Çerkesiyaşa mu tesiri oğodu? Miepeşi ittifak̆epe yeçkindu? Emindros,  ʒarobaşi Rusya k̆ala, Alosmanişi İmp̆eria k̆ala, Didi Brit̆anya k̆ala do Fransa k̆ala Çerkespes  mu munasebet̆epe uğut̆es?

K̆uban Seauhmanni: İrote alt̆ernat̆ifoni osimaduşa toli komiğun ma. Dudi çkinişen do dobadona çkinişen gondginuten molapşinatşi, ek̆uleni mtini ambarepes govişaşaten. K̆lasik̆uri notkvale ren; Urusepe şeni K̆afkasya ren Uçamzoğaşa gextimuşi gza; eşo itkven. Aya dulyapeşen uambare k̆oçikti “Adigepeşi dixape T̆rak̆yaşen Bulgaristanişa, Romanyaşa, Uk̆raynaşa, taa Batumişakis ren” yado isimadeps; “Uçamzoğaşa xvala Adigeyis zoğap̆ici uğun!” yado isimadeps. Mara dulya eşo va ren.  Mara aya p̆ropagandaten dixape çkinişi becitoba moʒ̆irapan.  Kianas k̆arta dobadonas becitoba muşiten renoba kuğun; çkar dobadona ubecitoni va ren kianas! Bulgaristanişen molapşinat! Arnavudistanii? Zimbabvei? Tunusii? So voret, aya beciti va ren, mara mu vikipt, aya ren beciti!

Urus-Alosmanişi limapeşi orapes, Alosmani k̆ala dodgites; emuşeniti aya dodgitaşi pasi dido monk̆a meoʒxes Adigepek.Adigepek muşeni Alosmanis numxvaces? Adigepes “cenneti” ikadinu do emuşeni. NamtiniAdige begepe “paşa” iʒxunu do aya mʒudişi va rt̆u!

Didopetenti 1864 ʒ̆ana şk̆uleni k̆at̆ast̆rofi rt̆u didi ibreti majura xalk̆epe şeni. Adigepe, Alosmanişi limanepeşa oxtimu şeni Alosmanişi armadaşi k̆aravape çumert̆es, eşo omudi ikipt̆es Alosmanişa. Mara Alosmanişi armadaşi k̆aravape vardo k̆oçiş tacirepeşi mot̆axeri k̆aravape kožiresşi, Adigepes mtini dulya k̆aixeşa oxvaʒ̆ones. Mara dido yano rt̆u. Alosmani Sarayis skideri Adige paşape dido k̆ai xalis t̆es. Am gvaneri do korbala paşapek ar k̆ele luqu imxort̆es, majura k̆ele topuri. “K̆afk̆asyaşi Tarixi” iç̆arinet̆u do oşşilyapeten k̆oçi dişkvidu qini Uçamzoğas do gondines. Noğa T̆amt̆raşen K̆efk̆enişakis, zoğap̆icişi çkvadoçkva svalepes uʒ̆k̆areli- ugyareli- umenceli- xarmeli doskides do eşo doğures.

Namtinepek “Urusepek genosidi qvesya” tkumernan, aʒ̆i amk̆ata k̆oçepes pk̆itxat: Mik qu genosidi? Urusepeki? Alosmanik do namtini Adige begepeşi k̆oalisyoniki?

Mu iqven, gza momçit do aʒ̆iti tkvani k̆itxalaşa komopta: “K̆irimiş Limak do K̆irimiş Xanobak Çerkesyaşa mu beciti tesiri oğodes? Aʒ̆iti aya dulyaşa komoptat!  “Mu ittifak̆epe yeçkindu aya limaşi oras? Emindros,  ʒarobaşi Rusya k̆ala, Alosmanişi İmp̆eria k̆ala, Didi Brit̆anya k̆ala do Fransa k̆ala Çerkespes  mu munassebet̆epe uğut̆es?”
Giʒ̆vit, eşo rt̆u, eya xalis t̆u!Adigepeşi emindroneri goʒ̆oncğonerepek xilafi mencelis numxvaces. Aya ren mtini tarixi. Majura noç̆arepe ren xvala ketabişi but̆k̆ape! Ginon ik̆itxi, ginon var; ginon ʒxuni, ginon var; ginon mok̆ʒ̆ondas, ginon var; icer, ginon var!

Ali İhsan Aksamazi: Şeyx Şamilişi nodgita tesironi rt̆u Dağistani do Çeçenistanişa. Edo Şeyx Şamilik ʒarobaşi armiaşa nodgitu eçi ʒ̆anaş morgvalis; eşo matkven. Mu rt̆u aya dulyaşi şinaxa? Mara Çerkesepeşi doloxe tesironi va rt̆u. Şeyx Şamili. Muşeni? Mu rt̆u aya dulyaşi şinaxa?  Çerkesepek Şeyx Şamilis va numxvaces. Muşeni?

K̆uban Seauhmanni: Şeyx Şamil rt̆u andğaneri ndğaşi (İŞİD-işi goʒ̆oncğoneri) Bağdadi. Mteli K̆afkasya şeriatiten oktalu unt̆u Şeyx Şamilis. Turkuli lamtinalas irote K̆afkasyas skideri mteli xalk̆epeşi k̆ult̆uri, cera, nena artneri ren; eşo ogures. Emuşeni Şeyx Şamili ren K̆afkasyaş oxoşkvinaşi malime yado iceru k̆oçepek. Mara dulya eşo va ren. K̆oçik miletis dudi kanok̆vatu;  vit̆epeten çili uqount̆u; oşepeten cariye uqount̆u; xe gedveri muxurepeşi ganimet̆iten skidut̆u; amk̆ata maşeriate rt̆u.

Xolo giʒ̆vat; ar Osis ar Lak̆is, ar Apxazis, ar Çeçenis mengapinoba va uğun. Osepe do Apxazepe Krist̆iani renan, Çeçenepe do İnguşepeti Muslimani! Nenape mutepeşişen va molapşinaminon. Ar Adiges ar Çinuri k̆ala eşo-aşo ağarğalen, mara ar Osi k̆ala var! Ekoni xalk̆epeşi nenapeti dido goçkvaneri ren! K̆ult̆uri mutepeşiti artneri var, goçkvaneri ren! Oç̆k̆omalepe mutepeşiti eşo! Xoronepe mutepeşiti goçkvaneri ren! Yunanuri Sirt̆ak̆i do Turkuli Zeybek̆uri xoroni, uçkine k̆oçi şeni artneri ren. Çkinerk̆oçis aya dulya k̆aixeşa oxvaʒ̆onen!  


Şeyx Şamilis aya çkvanerobaşen ambari va uğut̆u, emuşetini va oxvaʒ̆onu mtinoba! Çkva muepe va oxvaʒ̆onu emus? Va oxvaʒ̆onu Xabze! Şamili rt̆u Avar-cinconi ar Dağistanuri! Solen açkinas Xabze! Xabzeşen ambaroni do aya gagnapaten skideri k̆oçi va skidun şeriatişi k̆aidepeten! Entepeşen ariten skidasunon, çkva gza va uğun! Adige ağanmordale biç̆epek do k̆ulanepek artneri svas ç̆umanişakis deli steri xoronapan do ibiran. Namu şeriatiş dobadonas aya dulya gaxvenenan? Şamilik Adiguri lamtinala mek̆arbinu şeni gzalepe gorupt̆, mara, Adigepek emus gza va meçes. Dobadona çkimis Muslimani Adigepekti “Bismillahiten” dğaginža şeni vot̆k̆a şupan! İslamobaşa Şamili steri toli va uğunan; aya aşo giçkit̆an! Xabze do şeriat̆işi skidalape anksi ren artimajuraşa. Emuşeniti xvala Adigepek var, Apxazepekti do Osepekti va numxvaces Şamilis. ʒ̆oxleşenti giʒ̆vit, eşo, Çeçenepeşen do Dağıstanişi muxurepeşen numxvaces.

Ali İhsan Aksamazi: ʒarobaşi Rusyaşi armiapek Alosmanişi armiapes geocginu do skideri diʒxironi oğodape şk̆ule, 21 Mayisi 1864 ʒ̆anas Çerkesepe geit̆k̆oçinu dixape mutepeşişen;  uçvaşi gzaleps Çerkesepes t̆rajedepe aqves. Edo Çerkesepe doşibğes. Andğaneri ndğas namu dobadonapes skidunan? Muk̆o maxoroba uğunan? Nena mutepeşi oskedinuşi xali uğunani andğaneri ndğas?

K̆uban Seauhmanni: Uçva ren dido oxokteri do ginže dulya. Xoloti qini diʒxironoba do nositen, aya dulyaşen molaşinu domaç̆irnan. 1864 ʒ̆anaşi t̆rajedis sum didi nena- gemktiru kuğun! Arteri ren ʒarobaşi Rusya; majura ren Alosmanişi Oxenʒale; irişen beciti masumani ren Adigepeşi begepe! Oşşilyapeten k̆oçişi ğuraşen aya sumi ren nena- gemktiru.

Didopeten Turkiyes Adigepeşi diasp̆orak  urusepeşa nt̆eroba ikipan dido ginže ʒ̆anapeş morgvalis; Turkuli oxenʒaleşi meşveluten ikipan aya nt̆eroba.   Mtini giʒ̆vat; Turkiyeşi Rusya p̆olit̆ik̆aşi p̆ionoba ikipan entepek. Eşo giʒ̆vat; p̆ap̆ulişp̆ap̆ulepe çkinik xilafi doqveret̆es 1860-oni ʒ̆anapes, Turkiyes NGO-epekti artneri xilafi ikipan 2020 ʒ̆anas.

Ambari va momçes do va momçapan mara, ma ambari komiğun mtini dulyaşen: 1864 ʒ̆anas uçveri maxorobaşen vit fara dido maxoroba Alosmanişa komoxtu 1900-oni ʒ̆anape şk̆ule; entepes moxtimu unt̆es do emuşeni.  “Cennetişa mevulurtya” zop̆ontes; eşo xoroneri-bireli komoxtes Alosmanişa. Mara mitik aya ambarişen va molaşinaps. Aya ambarik Urusepeşi nt̆erobas va numxvacups do emuşeni!

Mara k̆aixeşa miçkit̆an, Adiguri diasp̆ora kuğun seriozuli p̆roblemepe. Sulalepe çkinişi coxope dido beciti ren. Vit̆oşi ʒ̆anaşen doni vixmart aya coxope. Dudi çkimişen giʒ̆vat; maxk̆emepes arzuxali komepçi, mara xoloti sulale çkimişi coxo resmuri oxmaruşa gza va momçes. Resmuri dulyape şeni xoloti Turkuli gvari oxmaru domaç̆irs.

Turkuli nenaşa moxva gvarepe p̆roblemi va ren. Eşo giʒ̆vat; Duman, K̆ip, K̆as, Yağan, T̆ok̆ steri gvarepe. Mara oç̆aru do ok̆itxuten Turkuli nenaşa xark̆i gvarepeşa çkar gza va meçapan,  maxk̆emes arzuxali meçatşi, aya k̆abuli va ixvenen; aya dulya aşo ren. Belcetuque, Haguare, Gubj, Apejıgh, Wunaşe, Melgosh steri gvarepes gza çkar va meçapan.

Turkiyeşi Adigepes çkar k̆ult̆uruli gza va meçapan. Adiguri gvari miğut̆an ya ptkvat na, Turki menabre çkimikti astaxolo reaksiyoni momçaps: “Siti sep̆arat̆isti rt̆iia!” Aşo k̆ibiri moʒ̆iraps manebra çkimik. Ar k̆oçis “ho, Cuma çkimi, ma sep̆arat̆isti voreya” atkveni? Xoloti gvari goktiru şeni am k̆oçis menceli aqveni? Asti “xain Çerkes Etemi” şeni xveneri uca p̆ropagandaten pskidurt çkin; mik maxk̆emes arzuxali meçasunon? Çkar mitik! Va meçaps mitikti!



Turkiyes Adiguri diasp̆orak Urusişi didelçobaşi ʒ̆oxle p̆rot̆est̆ope ikips, aya vardo Çerkesuli gvarepeşi yezdimu şeni maxk̆emepeş ʒ̆oxle gza ogoru çkva pelaperi ren. Mcveşi gvari va giğut̆aşi, si mi re! Sari çekmaloni Memed Ağa! Eşo va reni?

Adigepe skidunan kianaşi k̆arta svas; aya ren guriş meç̆voni ambari, mara aşo! Maxaroba mutepeşi dido ren Turkiyes. Ek̆ule Urduni do İsrailis skidunan. Ç̆iç̆ita maxorobaten Amerik̆asti skidunan. Avrup̆aşi çkvadoçkva dobadonapesti skidunan.

Ali İhsan Aksamazi: Sovyeturi-Rusya do Sovyetistanişi oras, Nanadixa K̆afkasyaşi Çerkesepek namu lamtinaluri p̆rosesepe aqves? Muepe gatkvenan?

K̆uban Seauhmanni: Sovyeturi Gektala va yeçkindu k̆onna, Adiguri Nena va skidasunt̆u; ma aşo vizmon. Xvala nena var, Adigoba va doskidasunt̆u çkar speros. Gumaşi gektalak Adiguri mç̆araloba komomçes. Urusi ʒarik oxorepe ok̆omixves, mara Sovyet̆uri sist̆emik memişveles tuğulaten ağani oxori ok̆idus; feodaluri sist̆emi nik̆arbinu. Çkinoba- maxeşnoxvene- nçaroloba do majura speropes dido gecgineri diqves Adigepe.

Ali İhsan Aksamazi: Sovyetistani dilixvu 1991 ʒ̆anas;  emindroşen andğaneri ndğaşakis Rusya Federasyonis skideri Çerkesepes mu lamtinaluri rdala aqves? Muepe gatkvenan?

K̆uban Seauhmanni: Nanadixa çkinis va gundunu Sovyeturi oraşepen genomskide mogapape Rusyaşi Federasyonişi doloxe. ʒarobaşi oras steri, majura ar darbe va gemçes. Ho, açkva izafuro çkva modernuri ar kianas pskidurt; aya ren skidala çkinişi avant̆aji. Ho, jur fara; nanadixa çkimişa mendapti. Dido ginže oraş morgvalis ek pskidi. İptinero muepe kobžiri nanadixas, entepeşen molapşinaminon aʒ̆i: Ekoni Adigepe dido k̆ai xalis renan nç̆aralobaşen sp̆ort̆işa, maxeşnoxvenobaşen çkinobaşa;  diasp̆oraşi Adigepeşen oş fara k̆ai xalis renan; ma eşo kobžiri. Noğape mutepeşi, kuçape mutepeşi modernuri xalis t̆u. K̆oçişa hurmet̆i oğodapan ekoni Adigepek. Skindinaşa hurmet̆i oğodapan ekoni Adigepek. Arabape dido mcveşi rt̆u, mara dido memskvaneri kuçape, gzalepe kuğunan. Dido memskvaneri sist̆emi uğunan. Edo eya sist̆emikti ekoni Adigepeşi omordinus nuşveleren.  (2012 ʒ̆anaşi resmuri maxorobaten) 150 vit̆oşi k̆oçi skidun nananoğa çkini Mayk̆opis. K̆arta ʒ̆anasti Kianaşi şamp̆iyonepe gamulunan nananoğa çkinişen sp̆ort̆işi speros. Musik̆i do xoronişen çkar mutu va molapşinap; asti eya mteli kianas k̆aixeş uçkin.

Ali İhsan Aksamazi: Turkiyeşi Çerkesepes kuğunan Latinuri Albonişen yeçkindineri ar alboni; aya komiçkin ma. Namtini Çerkesi Gamantanerepek nodgitupan Latinuri Albonişen yeçkindineri aya Çerkesuli Albonişa. Namtini gamantanerepek reak̆siyoni meçapan. Aya xali şeni tkvan mu izmont?

K̆uban Seauhmanni: Adiguri Nena ren dido meç̆ireli nenapeşen arteri mteli kianas; eşo işinen. Guelvaluri Adiguri Nenas k̆uğun 64 bonca! Diasp̆oraşi Adigepek Lat̆inuri Albonişen dido molaşines; doğarğales. Miçkit̆an; aya dulya şeni diasp̆oras nenaş gektiruşi menceli va uğun; umçane va ren. Muç̆o axvenen diasp̆oras? Diasp̆oras Adiguri nʒ̆opulape reni? Adiguri gazetape, jurnalepe, dersiş ketabepe, nç̆aralobaşi eserepe reni? Eya Lat̆inuri Alboni so axmarenan? Aya pelaperi dulyapeşen va ren! Asti doğarğales do eşo elaskidu eya alboni. Jur nesili şk̆ule Adiguri Nenaşi mğarğalu miti va doskidasen diasp̆oras. Lat̆ini iqvaşi, va iqvaşi, mu iqvasunon. Kuças aya nena va iğarğalinen, emuşeniti ğurasunon.

 
Ma eşo vizmon: K̆iriluri Alboni ixmarinas. Jur mizezi komiğun ma. Maartani: Nanadixa çkinişi lit̆erat̆uri K̆iriluri Albonişen yeçkindu. (oş şilyapeten gamiçkvineri odude koren; amtepeşen molapşinap ma) Amtepe Lat̆inuri Abonişa goktiruşi menceli va uğun diasp̆oras. Mjoraşen, Yulvaşeni do Geulvaşen ambari va uğunan. Majurani: Namu Lat̆inuri boncape iqvasion? Адbıге (Adige) muç̆o iç̆arinasunun Lat̆inuri Alboniten?
“Adığe”  ç̆arupt na, Turkuli nenaşen uambare Adigepes muç̆o ak̆itxenan “ı” do “ğ” ? Majura boncape;  “ç”, “ş”, “ü”, “ö”  mu iqvasion? Aʒ̆i gk̆itxat; ‘’Ê’’ muç̆o gak̆itxenan tkvan? Çexuri Nena va giçkinan na, aya bonca va gak̆itxenan! Edo xolo K̆arta k̆oçis Turkuli k̆lavye va uğun; emk̆ata k̆oçis aya boncape muç̆o aç̆aren? Zit̆apunape mu iqvasunon; ayati miçkit̆an  

Ginže nenaşi mk̆ule,  Lat̆inuri Albonis omxvacu ren Adiguri Nenaşi ğuras omxvacu! Aʒ̆işakis Lat̆inuri Albonişen çkar mutu va yeçkindu.Edo K̆iriluri Alboni meç̆ireli va ren; ar-jur dğaşi doloxe aguren ar k̆oçis. Adiguri Nena va miçkin, mara K̆iriluri alboni ar-jur ndğalaşi doloxe maguru ma. Edo mskvaşa vik̆itxup do p̆ç̆arup ma.  K̆iriluri Alboniten ç̆areli Adiguri  t̆ekst̆epe vik̆ixti do nana çkimik Turkuli muşi emedeni miʒ̆u. Aşotenti ç̆it̆a- ç̆it̆a viguri mati.

Ali İhsan Aksamazi: K̆uban Begi, dido şukuri giʒ̆umert. Çkva k̆itxala va miğun. Tkvan otkvaluşi çkva nena giğunan na, eti miʒ̆vit, mu iqven! Pimpili dixaşa!

K̆uban Seauhmanni: Ma şukuri giʒ̆umert, k̆ult̆uri do tarixi çkinişi ambarepe miletis ognapapt do emuşeni. Aʒ̆i çodinuri mesaji komiğun ma: Turkiyes skideri mteli xalk̆epeşi ağanmordalepes toli aqvan çkinobaşa, maxeşnoxvenobaşa, sp̆ort̆işa. Aya ren irişen mencoloni gza k̆ult̆uri oçvalu şeni. Limaş ajit̆at̆orepeşen do entepeşi uğnose k̆elenarepen omendarnuşi gzalepe goran ağanmordalepek; entepes aya vak̆vandep ma. Çkini steri ç̆it̆a maxoroboni xalk̆epes dudi mutepeşi aşoten k̆aixeşa oçvaluşi menceli aqven; ma aşo vicer. Cumaloni qoropaten …

aksamaz@gmail.com

https://shangulishialiihsanaksamaz.blogspot.com/2020/02/kuban-seauhmann-konusuyor.html

Ozlem Şendenizik Ğarğalaps (Lazca- Lazuri- ლაზური)

“Svalonuri kartandğaluri skidalaşi çkinapas becitoba mepçap!”

(Goʒ̆otkvala: Andğaneri musafiri çkimi ren Ozlem Şendenizi. Ozlem Şendenizi ren çkinaperi Gamantaneri do ak̆ademisyeni. Edo çkimi şurimşinepeşenti arteri. Ar- jur ndğa ren, ağani ketabi muşi kogamaxtu  “Gamaçkvale İletişimişen”: “Mi Ren Am Lazepe? – Lazuri Minoba do Lazuri Nena Virt̆ualuri Kianas”. Çkin ar int̆erviu dop̆it; biyografi muşi, gamiçkvineri çodinuri ketabi muşi do gamiçkvineri majura noçalişepe muşişen molapşinit, bğarğalit. Aya ren int̆erviu çkinişi t̆ekst̆i. Ali İhsan Aksamazi; 10 II 2010).

+

Ali İhsan Aksamazi: Tkvanti ginonan na, ʒ̆oxle biyografi tkvanişen bğarğalat do eşo gevoç̆k̆at, iqveni?! So do mundes dibadit? Namu nʒ̆opulapes igurit? Mu mesleği giğunan? Kimoceri reti? Berepe giqonunani? Aʒ̆i so içalişept? Namu nenape giçkinan?  Dudi tkvanişen molamişinit, mu iqven!

Ozlem Şendenizi: İpti hemi aya int̆ervu şeni hemiti noçalişepe tkvani şeni ma şukuri giʒ̆umert; Lazurişen ambaroni noçalişe tkvanik dido memişvelu goşogorape çkimis do emuşeni. 1986 ʒ̆anas dovibadi. Universit̆et̆işi gamantana- gurapaşakis noğa Rizini- Viʒ̆es pskidut̆i ma. Dokt̆oraşi gamantana- gurapaşi oras İğdirişi Universit̆et̆is mamgurapale vort̆i;  Moʒ̆qvaşi Ak̆ademisyenepeşi  “Aya kabaet̆is mxuci va mepçaten” coxoni metnis imza komepçi. Emindroneri p̆olit̆ik̆uri ik̆limi do yeçkinderi oğodapeten, dobadona çkini iktalinet̆u ekst̆remist̆uli xaliten ar oraş morgvalis. Ginže nenaşi mk̆ule; mati dulyaşen, mesleğişen do skidalaşen gemt̆k̆oçes. Mati emedeni oxorişa mendapti, Viʒ̆eşa govikti; ocaği çkimi ek skidut̆u do emuşeni. Emindros dokt̆ora-tezi p̆ç̆arupt̆i ma. Edo tezi çkimis aqu eya oğodapaşi tesiri. Mara aya tezi oçodinu şeni mot̆ivasyoni domaç̆irt̆u. K̆oçinoburi munasebet̆epeten, cumaluri- manebruli ok̆omxvacuten, gelaç̆k̆odu çkiniten arşvacis mot̆ivasyoni maqu. Tezi çkimi rt̆u çkineburi k̆ult̆urişen ambaroni do asti mati çkineburi at̆mosferis pskidut̆i; ayati ajant̆aji rt̆u çkimi şeni. Hemi eya mot̆ivasyoni do hemi aya avant̆ajiten birdem menceli maqu do maçodinu tezi çkimi. Xalbuki ma ar- jur fara mevaşkveret̆i tezişi noçalişepe. Tezi çkimişi xçetomoni rt̆u qoropeli Elif Ekin Akşit Vurali. Hemi qoropoli Elif Ekin Akşit Vurali do hemiti manebra çkimi Gulben Salmanişi omxvacu do noçkinuten, ma mendapti teziş ketabişi edit̆ori do Xoca çkimi Tanil Boraşa do emus komepçi noçalişe çkimi. Aşoten ora kogolaxtu do komoptit andğaneri ndğalepeşa. Tezi çkimi konoktu ketabişa do kogamaxtu “Gamaçkvale İletişimişen”. Açkva miletis ak̆itxen ketabi çkimi.

Ma Lazuri Nena oxomaʒ̆onen, mara va mağarğalen. Asti iptineri sosyalizasyonişi orapes, ma Lazuri Nenaşi coğrafyas dovirdi.  Ocağişi didilepek udodginu Lazuri ğarğalapt̆es. Mati entepeşi avlis dovirdi, mara “Lazuri oxomaʒ̆onen mara va mağarğalen”; aya xalikti gza moʒ̆iru tezişi speros. Aya xaliti, beciti fakt̆orepeşen arteri rt̆u tezi çkimişi speros. Amuş gale Turkuli do İnglisuri Nenape komiçkin.

Ali İhsan Aksamazi: Aʒ̆i çodinuri ketabi tkvanişen molamişinit, mu iqven! Mu iqven, “Mi Ren Am Lazepe? – Lazuri Minoba do Lazuri Virt̆ualuri Kianas” coxoni ketabi tkvanişen molamişinit!  Mu simadaten yeçkindu aya ketabi?

Ozlem Şendenizi: Lazuri Nena k̆ala mu munasebet̆i komiğun na, eya ç̆it̆a- ç̆it̆a giʒ̆vit ma. Aya dido mcveşi nena p̆anda skidala çkimişi doloxe rt̆u. Edo aya nena ğurun dğaşen dğaşa; aya k̆aixeşa ižiren.

Andğaneri ndğalepes Lazuri Nena ren ğuraşmedginobas; ayati komiçkinan. Lazuri Nenaşi moxtanoraşen sp̆ek̆ulasyonuri mutu otkvaluşa toli va miğun. Mara ma vore magoşogore sosyalur-çkinobapeşi speros; simadepe omraluşi gzas vore. Dokt̆ora-tezi çkimiten, çkimi skidalaşati tesironi p̆roblemepeşen molaşinu mint̆u. Feminist̆uri simadaşi ek̆olişen vore. Edo Feminist̆uri simadaşi ek̆olik p̆anda mçaps. Feminist̆uri simadak, “svalonuri skidalaşi do k̆artandğaluri skidalaşi ambarepe beciti renan ilmuri çkinapa omralus!” yado çkin gza moʒ̆irapan. Edo mati eşo dop̆i do svalonuri k̆artandğaluri skidalaşi ambarepeten ilmuri çkinapaşi omraluşi gzas gebdgiti aya ak̆ademiuri tezi çkimiten.

Andğaneri ndğas int̆ernet̆işi meşveluten, ağani kiana yeçkindu. Virt̆ualuri kiana yeçkindu. Aya virt̆ualuri kianak k̆oçişi muamele- p̆erformanpeşa tesiri oğodu. Aya xalik Lazuri oxmaruşa do Lazuri Minobaşati tesiri oğodu. “Mi Ren Am Lazepe? – Lazuri Minoba do Lazuri Virt̆ualuri Kianas” coxoni ketabi çkimiten amk̆ata oğodapaşen mç̆ipaşa ambarepe mekçapt. 

Ağani muameleşi yeçkindus unon ora, sva do k̆oçi. Mcveşi orapes eşo rt̆u mara, açkva svas kuğun ağani ar çkva xaliti: Mtini sva k̆ala virt̆ualuri svati koren. Açkva ar mtini kiana do muşi k̆alati virt̆ualuri kiana komiğunan k̆artandğaluri skidalas.  Aya jur kiana ren p̆areleli artimajuraşa. Aya ağani vasitak p̆erformansepes gza moʒ̆irapan. Aya p̆erformansepeşen yeçkinderi minoba, aidiyet̆i, ç̆k̆ua steri unsurepeti ik̆iden aya ağani virt̆ualuri kianas. Açkva amk̆ata majura kianati maqves. Lazobaşi etnik̆uri ok̆iduşa, dobadonamşinobaşa, goşinuşa, goç̆k̆onduşa do xolo goşinuşa, Lazurişi nenaluri renobaşa tesiri oğodu aya virt̆ualuri kianak. Edo yeçkinderi aya t̆ransformasyoni, ak̆ademiuri ar toliten goşogoruşi gzas gebdgitişi, guri mipatkalu, mati emk̆ata p̆rosesişi doloxe vort̆i do emuşeni.

ʒ̆oxleşen xveneri Lazuri k̆ult̆uruli noçalişepeşi obje vort̆i ma, mara Lazepeşen ambaroni aya goşogora çkimiten mati subje doviqvi. Magoşogora do goşogorinuşi aya xolosoni munasebet̆ik, Lazuri Nena do Lazuri Nenaşi sosyalur-medyaten seruvenişi goşogorus memişvelu. Sivilur- lamtinalaşi toliten goşogorinus memişvelu aya mubasebetik. Edo aşoten amk̆ata fursat̆i maqu.  Asti amk̆ata noçalişeşa meraği komiğut̆u, emuşeniti epto k̆imet̆oni ar noçalişe yeçkindu; aşo matkven ma.

Ali İhsan Aksamazi:  Komiçkin; gamiçkvineri çkva ketabepeti kogiğunan; entepeşi coxope do dolorenapeşenti armʒika molamişinit, mu iqven!

Ozlem Şendenizi: Lamtinaluri oxonk̆anepe, ek̆oloji, oxorcalepeşi p̆roblemepe, lamtinaluri cinsiyet̆i, ç̆k̆ua,  sva ren çkimi noçalipeşi sperope. Aya speropeşa toli komiğun ma.  Majura k̆ele Aya sperope direk̆t̆o irtibat̆oni ren çkimi skidalaşa. Andğaneri lamtinaluri ik̆limi oxoʒ̆onu şeni, svalonuri skidalaşi çkinapas becitoba mepçap do eşotenti ak̆ademiuri noçalişepe vikip; amk̆ata gzas gebdgiti. Didopeten noğa Viʒ̆es do xolo didopetenti oxorcalepeşi p̆roblemepeşen ambaroni noçalişepe komiğun; aşo matkven. Mağali lisansişi tezi çkimi rt̆u “Lamtinaluri Oxonk̆anepeşi Rep̆ert̆uarişi T̆ransformasyoni: Viʒ̆e- HES-işi Muxalefetişi Orneği”. Aya noçalişe çkimi mak̆ale- mak̆ale gamiçkvinu ketabi do jurnalepes. Edo aşoten mak̆itxales do magoşogorapes ambari aqves aya noçalişe çkimişen.

Edo xolo çkvadoçkva noçalişepe çkimiten, muxuri çkinişi ek̆olojiuri t̆ransformasyoni do ziraatişa zararonepeşen molapşini, mara muxurişi k̆oçepeşi tolişen. Eya noçalişepe çkimişen arteri ren diʒxirimşumu parpalepeşen ambaroni. Eya noçalişe çkimi gamiçkvinu “jurnali Kebikeçis”. Eya noçalişe çkimişi coxo dido momʒ̆ondun; emuşeniti coxo muşi astaxolo giʒ̆vat:  “Adeturi Ziraatişi Ç̆erelimʒ̆k̆upi do diʒxirimşumu Parpalepeşi Tanora”.

Uçamzoğa, oxorca do ç̆k̆uaşi ok̆ogzaşakis doxmeli nç̆ela yemiçkindu andğaneri skidala çkimis.  Aya speropeşen ambaroni noçalişepe çkimiten, jur ketabişi emektari doviqvi ma. Aya ketabeşen arteri ren: “K̆alati Mok̆ideri P̆afraşen Xopaşa Oxorcalobaşi Xalepe”;  Emek̆ Yildirimi k̆ala dop̆k̆orobit speroşi noçalişepe. Aya ketabi kogamaxtu “Gamaçkvale Phoenixişen”, 2018 ʒ̆anas. Majura ketabi çkini kogamaxtu “ Doloxe çkinis Lamtinaluri Cinsiyet̆uri Goşogorapeşi Derneğişi Gamaçkvaleşen”:  “Va dolomiskidan: Oput̆e, Noğa do Entepeş Meleni Lamtinaluri Cinsiyet̆i”. 2019 ʒ̆anaşi Maisi rt̆u, ar p̆aneli dop̆it noğa Viʒ̆es. Aya p̆aneli ambaroni rt̆u “lamtinaluri cinsiyet̆işi gonç̆k̆irelobaşen. Aya p̆anelişi tebliğepe do atelyeş noçalişepeşen yeçkinderi ren aya ketabi. Mtini giʒ̆vat;  oç̆aruşa toli miğut̆uşi, maç̆aruşi, didopeten Uçamzoğaşi muxurişi, mara doxmelo Viʒ̆eşi k̆artandğaluri skidalaşi xalepe, sosyalur-çkinobapeşi disip̆liniten doloç̆aru do aşotenti ç̆k̆ua çkini ok̆ap̆et̆anuşi gzalepe dobgori ma. Emuşeniti aya dulya dop̆i; eşo matkven.

Ali İhsan Aksamazi: Ağani ketabiş p̆roje giğunani? Pukironi ambarepe giğunani çkinda?

Ozlem Şendenizi: Çkimi noçalişepe pukironi žiropt na, ma xeleberi doviqver; aya giçkit̆an.  Xalk̆işen ambarepe dop̆k̆oroberet̆i buncinaluri speros. Edo buncinaluri speroşen nok̆orobetenti mak̆alepe p̆ç̆araminon ma. Aya nok̆orobepe çkimi ren sum speroşen. Arteri ren “Çernobili do çayi”. Majura ren “Uçamzoğaşi do muşi tesiri muxuri çkinişa”. Masumaniti ren “ Uçamzoğaşi muxuris anderi do oxorcalepeşi dixapeşen hak̆epe”.  Egere aya int̆erviuşi mak̆itxalepes aya sum speroşen ambarepe uğunan na; arkivepe uğunan na, gonoşinepe uğunan na, mu iqven, ambari momçan. Mak̆itxalepek memişvelanşi, dido xeleberi viqver ma.

Ali İhsan Aksamazi: Dido şukuri giʒ̆umert. Çkva k̆itxala va miğun. Tkvan otkvaluşi çkva nena giğunan na, eti miʒ̆vit, mu iqven! P̆anda ixelit!

Ozlem Şendenizi: Aya nç̆ela do noçalişe tkvani şeni ma şukuri giʒ̆umert. Lazuris tito- tito zit̆apeşi maanaten becitoba meçamu vardo, Lazuris gont̆aleri maanaten becitoba meçamu ren k̆imet̆oni; ma eşo vizmon. K̆ap̆ineri pskidurt andğaneri ndğalepes, emuşeniti zmona do gagnapa gomindines. Tişa muepe komomixtepan k̆artandğaluri skidas, aya dulyape oxoʒ̆onu şeniti ora va miğunan çkin. Edo dobağine ora va miğut̆anşi, muç̆o do so bžiraten ilmuri mtini çkinapa! Mara ucoxoni k̆oçepeşi k̆artandğaluri skidalaşen doloç̆areli ambarepes dido maana uğunan; amk̆ata ambarepe, mendraşen gza meguruşen beciti ren. Aya k̆aixeşa miçkit̆an. Ucoxoni k̆oçepeşi k̆artandğaluri skidalaşen ambarepe çkva beciti ren do emuşeni; ma eşo vizmon. Mik ketabi çkimi k̆imet̆iten ik̆itxups, emus keyfoni do meçamure ok̆itxuşi tecrube aqvas.

aksamaz@gmail.com

https://shangulishialiihsanaksamaz.blogspot.com/2020/02/ozlem-sendeniz-konusuyor.html